किरात राइ अनि चुला संस्कार |

विश्लेषण :- हरि चाम्लिङ राई 
किरात राइ अनि चुला संस्कार |

यो संसार को पहिला पहिचान हामि किराती हरु हो | जसमा राइ ,लिम्बु गुरुङ , मगर तामांग , भोटे , लेप्चा आदि धेरै मंगोलियन जात हरु आउछ | यस्तै हामि हरु को कुनै धर्म हुदैन हामि हरु को पहिचान जातीय या प्रान्तीय हुन्छ | जस्तो राइ जात , सेर्पा जात या गुरुङ जात आदि आदि किन भने हामि हरु ले आफनो आफनो संस्कार मान्ने गर्छुम | जातीय को निम्ति देवता या कुल देवता या फेरी मांग अनि पित्री हरु हुन्छ तर धर्म को निम्ति इश्वर हुनु अति जरुरि छ | अनि हामि किराती को कुनै प्रकार को इश्वर या भगवान हुदैन | 

राइ को चुला संस्कार :- 

राइ हरु को निम्ति मूल चुला को ठुलो भूमिका छ | यो ठाउ लाइ "हुत्लुंग" भन्ने गर्छ | जसको अर्थ हो | खाल्टो या डोब या फेरी (हुत भनेको खाल्टो ) अनि (लुंग भनेको ढुंगा ) खाल्टो मा ढुंगा गाडेको | यो मुख्य घर को पनि मुख्य कोठा को एक कुना मा हुन्छ | हुत्लुंग भएको अघेना लाइ डावेखाम भन्ने गरिन्छ | 

मांग्पा (मुल्धामी) बसेको दाहिने तिर माखाप पुलुंग ( आमा को) हुन्छ | अनि बाए तिर पाखाप पुलुंग (बाबाको) हुन्छ येस्तई सिधा माथि तिर को ढुंगा लै हेप्तलुंग ,सप्तालुंग या सायालुंग भन्ने गरिन्छ | यो ढुंगा घर को मन सम्मान इजात अनि प्रतिष्ठा हो | यो हेप्तलुंग हरु लाइ अनेक नाम बाट सम्बोधन गर्ने गरिन्छ | जस्तो कि अन्न ढुंगा , चासुम्लुंग ,लक्ष्मी ढुंगा अनि इस्टमित्र अनि दाजु भाइ ढुंगा आदि आदि | हामी हरु ले यो चुला को ढुंगा लै अनेक नाम दिने को मुख्य कारण हो कि यो चुला को ढुंगा मा हाम्रो घर को लक्ष्मी , मान सम्मान , इस्टमित्र हरु धन धान्य अनि हाम्रो पुर्ख हरु को बास भइ हाम्रो रक्षा गर्नु हुन्छ | 

हुप्त्लुंग गाडने या नया घर मा सार्ने |:- हुप्तलुंग खोज्नु को लागि प्राय नदि नाला मा जानु पर्छ अनि कम्ति मा एक फुट को लामो ढुंगा खोज्नु पर्छ | यदि पाएन भने कुनै पनि गोलो कार को ढुंगा लाइ खोपेर लाम्चो बनाउनु पर्छ | अनि तियो ढुंगा लाइ चोखो तिते पति जाड अनि अदुवा ले चोखाउनु पर्छ | तियो पछी हुप्लुंग राखने ठाउमा घर को सबै दाजु भाइ अनि मुल्धामी जामा हुनु पर्छ | दाजु भाइ हरु ले थाल अनि नान्ग्लो मा चामल अनि दियो कलस राखेर मूल धामी ले मुन्धुम जप गर्दै तियो ढुंगा लाइ हुत्लुंग मा राखने गर्छ | यो चुला राखेको मा कुनै अजाती हरु पस्नु मिल्दैन | यदि पसे मा राइ देव लाग्ने गर्छ | यो हुत्लुंग भए को छेउ छाउ अति सुध अनि राम्रो आचरण गर्नु पर्छ | यदि हामि हरु ले यो ठाउँ लाइ असुध या यो हुत्लुंग भएको छेउ छाउ मा न राम्रो पनि बिचार राखेमा हामि हरु लाइ कस्ट दुख आउने गर्छ या फेरी घर मा कुनै ठुलो जान धन को नुक्सान हुने गर्छ | राइ को निम्ति बाख्रा अति नै असुध हुने गर्छ ( कारण मा अर्को मालेख्ने छु) र हुत्लुंग भएको ठाउ मा कुनै बाख्रा लै प्रवेस दिनु हुदैन | हामि राइ हरु को लागि हुत्लुंग को अवास्कता जन्म बाट मरण सम्म आवस्यक पर्छ किन भने यो हाम्रो संस्कार हो | 

र मैले पहिला पनि भन्दै आएको छु | मानब जीवन मा दुइ मुख्य भूमिका छ धर्म अनि संस्कार | र धर्म लाइ हामि ले धारण गर्ने हैन | धर्म ले हामि लाइ धारण गर्नु पर्छ | तर संस्कार ले हामि लाइ कहिले धारण गर्दैन | हामि ले संस्कार लाइ धारण गर्नु पर्छ | 

किन भने धर्म भनेको समय परिस्थिति अनुकुल परिवर्तन सिल हो | तर हामि को संस्कार नितान्त निरन्तर अविरल छ | यदि हामी हरु ले संस्कार परिवर्तन गरियो भने हामि ले आफनो अस्तित्व आफनो पुर्ख अनि सबै आफन्त बाट सम्बन्ध तोडी दिने गर्छुम | 
***************************************************************************************
अरु पनि धेरै छ बाकि कुनै समय मा फेरी........ 

अनुरोध छ:- यो जतिपनि माथि को कुरा हरु छ | यो मेरो आदरणीय आमा बाबा अनि जान्ने गुन्ने बाट मैले धारण गरेको हो र कतै कमि कमजोरी भए तल कोमेन्ट बक्स मा सुझाव दिनु होला 

धन्याबाद........................

Hari Chamling Rai

पारुहाङ र सुम्निमा कसरी शिव र पार्वती हुन सक्छन् ?

शिव र पार्वती, पारुहाङ र सुम्निमा हुन् भन्ने भ्रम बारे

यस बर्षको स्वस्थानी ब्रत शुरु भएको आज पाँचौं दिन पुग्दैछ । नेपालका हिन्दु नारीहरुमा स्वस्थानीको ठूलो महत्व छ । खासगरी ग्रामिण भेगका हिन्दु नारीहरु एक महिनासम्म स्वस्थानीको व्रत बस्ने र हरेक दिन कथा श्रवण गर्ने गर्दछन् ।

स्वस्थानी व्रत कथाले शिव र पार्वतीको प्रेम सम्बन्धलाई केन्द्रमा राखेको छ । शिवलाई पति पाउनको निम्ति पार्वतीले गरेको त्याग- तपस्याको वर्णन र महादेवप्रति ऋषि पत्नीहरुको आकर्षण, जालान्धरसँग बिष्णुको युद्ध, "शिव ब्रम्हाण" को छलबाट आठ बर्षकी बालिका "गोमा" ले पाएको दु:ख, उनको छोरा "नवराज" ले प्राप्त गरेको लावण्य देशको राज्य, उनकी स्त्रीले स्वस्थानीको प्रसादलाई थु थु गर्दा आइलागेको विपद, बिछोडिएका "नाग-नगेनी" को पुनर्मिलन आदि जस्ता प्रशंगहरुले कथालाई रोचक बनाएको छ ।

स्वस्थानिको व्रत बस्दा र कथा सुन्दा मनोकामना पूरा हुने बिश्वास हिन्दुहरुमा छ । अविवाहिता हिन्दु नारीहरुले शिव जस्तै पति पाउन र विवाहिताहरुले पतिको दीर्घ जीवनको कामना गर्दै स्वस्थानीको व्रत बस्ने गर्दछन् ।

यहाँ स्वस्थानीको सम्पूर्ण कथा होइन किरातसँग जोडिएको प्रशंग बारे थोरै विमर्श गर्न गैरहेको छु । विमर्श गर्न यसकारण आवश्यक छ कि, किरातीहरुले आदिपूर्खाको रुपमा मान्ने पारुहाङ र सुम्निमा भनेकै शिव र पार्वती हुन् भन्ने एकप्रकारको भ्रम समाजमा छरिएको छ । स्वस्थानी व्रत कथाको प्रामाणिकता बारे बेग्लै बहस गर्न सकिन्छ तर यहाँ यही कथामै टेकेर शिव-पार्वती, पारुहाङ-सुम्निमा हुन् कि होइनन् भन्ने कुरामा केही विमर्श गरौं ।

स्वस्थानी व्रत कथा अनुसार लामो समयसम्म कैलासमा महादेव न आएपछि पार्वतीले ध्यान दृष्टीले हेर्दा महादेव त किरातीको भेष धारण गरेर किरातीहरुसँगै घुमिरहेको देख्छिन् तब पार्वती पनि किराती महिलाको भेषमा महादेव नजिक पुग्छन् । त्यो कुरा महादेवले थाहा पाउँछ । त्यसपछि दुवै जना किरातीकै भेषमा आनन्द लुट्दै केही समय ब्यथित गर्छन् र अन्ततः कैलास फर्कन्छन् ।

स्वस्थानी व्रत कथा अनुसार महादेव र पार्वतीले किरातीको भेष धारण गरेका हुन् अर्थात सक्कली होइन नक्कली किराती बनेका हुन् । कथाले नै सिधै भन्छ शिव र पार्वती किराती थिएनन् । अब बाँकी रह्यो नक्कल गरेको कुरा । नक्कल गर्नको लागि त्यो वस्तु वा ब्यक्ती अस्थित्वमा हुनैपर्छ । अर्थात किरातीहरु थिए र न शिव र पार्वतीले नक्कल गरेर किराती जस्तो बने । यसर्थ स्वस्थानी कथालाई सही नै मान्ने हो भने शिव-पार्वती कालभन्दा अगाडि बाटै यो धर्तिमा किरातीहरुको अस्थित्व थियो । अब किरातीहरुले सृष्टि कर्ता मानेका पारुहाङ र सुम्निमा कसरी शिव र पार्वती हुन सक्छन् ?

किराती मिथकहरुको खण्डन होला त्यो बेग्लै कुरो हो तर किराती दर्शन अनुसार पारुहाङ र सुम्निमा कुनै अलौकिक शक्ति होइनन् । पारुहाङ आकाश र सुम्निमा धर्तिको प्रतीक हुन् । आकाश र धर्तिको मेलपछि मात्रै पृथ्वीमा जीवन सम्भव भएको हो । त्यसैले पारुहाङ-सुम्निमालाई आफ्नो आदि पूर्खा मान्ने गर्छन् किरातीहरु ।

आस्थाहरु आ-आफ्नै हुन्छन् । आस्थाहरुसँग ती समुदायको जीवन दर्शन जोडिएको हुन्छ । त्यसले ती समुदायका ब्यक्तिहरुको स्वभाव लगायत अन्य कुराहरुमा पनि प्रत्यक्ष प्रभाव पारिरहेको हुन्छ । जस्तो प्रकृतिप्रति सधैं कृतज्ञ रहने किरातीहरु रुख काट्दा चोट लाउनु अगाडि रुखलाई ढोग्ने गर्छन् र रुख ढली सकेपछि फेदमा माटो लगाउने गर्छन् । ढलेको रुखको फेदमा माटो लगाउँदा पुनः रुखका बिरुवा पलाउँछ भन्ने मनोविज्ञान किरातीहरुमा छ ।

हिन्दु समाजमा किरातेश्वर महादेवको महत्व छ । किरातेश्वर महादेव भनेको किरातीको रुप लिएका महादेव हुन्, किराती महादेव होइनन् । यसर्थ पारुहाङ र सुम्निमाको बारेमा हिन्दु समाज अलिक प्रष्ट हुने कि ?

तीन चुल्हा र मुन्धुमी विश्वास

विश्लेषण :- इन्द्र नाराथुङे चाम्लिङ
तीन चुल्हा र मुन्धुमी विश्वास

प्रत्येक किराती घर भित्र
बिना अर्थ उभिएका छैनन्
ढुङ्गाका तीन चुल्हा र,
वरिपरिका ढुङ्गे बाराहरु ।

आ-आफ्नो थाप्लो माथी
टेकाएर भाँडाको पीँध
भक्भकी उमाल्नु च्याँख्ला
र, तातो माडले पिल्सिएर लेघ्रै-लेघ्रा बन्नु
चुल्हाको सौन्दर्य होइन ।

न अगेनामा घुसारिएको दाउरालाई
आफ्नो काँधमा चढाएर
खरानीबाट अलिकति माथि उचाले पछि
हुरहुरी आगो बल्दा
आफ्नो अस्थित्व भेट्ने गर्छ ढुङ्गे बाराले ।

किराती घर भित्र उभिएका तीन चुल्हा
पक्कै ढुङ्गाकै हुन्-शंका छैन
तर ती ढुङ्गा होइनन्
किनकी,
ढुङ्गा हुनुको गुणलाई मुन्धुमले बाँधेर
उभ्याइएको छ जहाँ-
माखालुङ अर्थात आमापट्टीका पूर्खाहरु
पाखालुङ अर्थात बाउपट्टीका पूर्खाहरु
साम्बेलुङ अर्थात छोरी-चेली-कुटुम्बपट्टीका पूर्खाहरु
जसलाई घेरेर तोरोलुङले
सिंगो मानव सभ्यता
दायालुङमा हाजिर छ ।

मिथक :
हरेक किरातीको घरमा आफ्नै किसिमको अगेना हुन्छ । अगेनामा तीनवटा ढुङ्गाको चुल्हा गाडिएको हुन्छ । तीनै वटा चुल्हा र सिङ्गो अगेनालाई फेरि ढुङ्गाकै बारा हालिएको हुन्छ ।

तीनवटा चुल्हा मध्ये एउटा मूल चुल्हा हुन्छ । जसलाई "पाखालुङ" भनिन्छ । जसको अर्थ बाऊपट्टिका पूर्खाहरुको प्रतीक मानिन्छ ।

त्यसैगरी अर्कोलाई "माखालुङ" भनिन्छ । "माखालुङ",,, आमापट्टीको पूर्खाहरुको प्रतीक हो ।

र, तेश्रो चुल्होलाई "साम्बेलुङ" भनिन्छ । "साम्बेलुङ" ले छोरी-चेली, कुटुम्बपट्टीको पूर्खाहरुको प्रतीक हो ।

यी तिनै चुल्हो र अगेनालाई घेरेर ढुङ्गाकै बारा लगाइएको हुन्छ जसलाई "तोरोलुङ" भनिन्छ । यसले आमापट्टि, बाउपट्टि, छोरीचेली र कुलकुटुम्बपट्टिका पूर्खाहरुलाई एउटै घेरोमा राखेर सबै पूजनीय छन्, कोही पनि पराई होइनन् भन्ने मनोविज्ञानमा किरातीहरुमा यूगौंदेखि भर्दै आएको छ ।

अर्थात सारा मानव सभ्यताका गाथा,,, तीन चुल्हामा उपलब्ध छ भन्ने बिश्वास मुन्धुम (किरातीहरुको मौलिक दर्शन) ले किरातीहरुलाई दिंदै आएको छ ।

Show less

किराती श्रृष्टी केन्द्र ः साल्पा सिलिचुङ

किराती श्रृष्टी केन्द्र ः साल्पा सिलिचुङ

परिचय copy by, Man Bahadur Rai Fecebook 

साल्पा पोखरी र सिलिचुङ किराती श्रृष्टीसंग जोडिएको प्राचीन ऐतिहासिक, साँस्कृतिक, पर्याबरणीय तथा पर्याटकिय स्थान हो । साल्पा पोखरी र सिलिचुङ भोजपुर जिल्लाको दोभाने गाबिसको वडा नम्बर ८ मा पर्दछ । यो क्षेत्र भोजपुर, सोलुखुम्बु, संखुवासभा र खोटाङ जिल्लाको संगम स्थल हो । साल्पा पोखरीको उचाई ३४३० मिटर हो भने सिलिचुङको ४१५५ मिटर । साल्पा पोखरीको अक्षांश २७.४४६ डिग्री उत्तर र देशान्तर ८६.९३४ डिग्री पुर्ब रहेको छ । यस स्थान संग किरातीहरुको श्रृष्टी जोडिएको हुनाले यो किराती श्रृष्टी केन्द्र हो । यसको महिमा किरातीहरुमा मात्र होइन गैर किरातीहरु र बिदेशीहरुमा समेत छ । अतः हजारौं किराती, गैर किराती तथा बिदेशी साँस्कृतिक तथा प्राकृतिक पर्याटकहरु सालना यहाँ आउने गर्दछन् । यसको साँस्कृतिक, पर्याबरणीय, ऐतिहासिक तथा पर्याटकीय महत्व उच्च छ । त्यसैले यसको बिकास र प्रबर्धन गर्न आबश्यक छ । यसै बिषयलाई दृष्टीगत गरी साल्पा सिलिुङसंग सम्बन्ति किराती श्रृष्टी, साल्पा सम्बन्धि मिथक, यसको महिमा र महत्व बारे यहाँ प्रकाश पार्ने कोशिस गरिएको छ । 

श्रृष्टि 

किराती मुन्दुम अनुसार धेरै पहिले यो ब्रम्हाण्ड शुन्य मात्र थियो । त्यो शुन्यलाई किरातीहरुले आकास पनि भन्ने गरेका छन् । त्यो आकास अचानक फुटेर जता ततै पानी नै पानी बन्यो । यसरी पहिलो चोटी यो संसार पानी नै पानीको महासागर बन्यो । कहिं पनि जमीनको भाग थिएन । जमीन नभए पछि मानिस लगायत कुनै थलचरहरु पनि थिएनन् । पानी नै पानी भएको महासागरमा हावाको कारण लगातार छालहरु चलिरहन्थ्यो । ती छालहरुको कारण पानीको सतहमा फिंजहरु उत्पन्न भयो । लगातारको छालले गर्दा ठुलो मात्रामा सागरै भरी फिंज उत्पन्न भयो । त्यो छाल र फिंज उत्पन्न हुने क्रम लामो समयसम्म जारी रह्यो । यसरी उत्पन्न भएको फिंजहरु एक अपसमा मिली अर्धठोस हुँदै ठोस पदार्थमा परिणत भए । उक्त पदार्थ कडा बन्ने क्रममा दर्शन ढुंगा बन्न पुग्यो । यसरी समुद्र माथि थुप्रै दर्शन ढुंगाहरु तयार भयो । यसरी बनेको दर्शन ढुंगाहरुको चेपमा रहेको अर्धठोस फिंजहरुमा पहिलो बनस्पतिको रुपमा उन्यु पलायो । यसरी उन्यु पलाउने, बढ्ने, मर्ने र कुहिने क्रम लामो समयसम्म जारी रहँदा कुहेको उन्युको ठुला थुप्राहरु तयार भए । ती थुप्राहरुमा पहिलो प्राणी धमिराहरु उत्पन्न भयो । धमिराहरुले मरेका उन्युहरु, पानीको फिंजहरु र दर्शन ढुंगाहरुबाट माटो बनाए । त्यो माटोबाट धमिराहरुले ठुला ठुला माटाका ढिकुरोहरु बनाए । यसरी पानी नै पानी भएको पृथ्बीमा ढुंगा र माटो सहितको जमीन तयार भयो । ती माटोको ढिकुरोहरुमा निभु च्याउ पलायो । ती निभु च्याउहरु पलाउने, बढ्ने, मर्ने र कुहिने क्रम जारी रह्यो । यसै क्रममा कुहिएको निभु च्याउहरुबाट खुम्ले किराहरु उत्पन्न भए । कालान्तरमा ती नै खुम्ले किराहरुबाट श्रृष्टीकी पहिलो किराती महिला रिभ्याँमा दिदी र पहिलो किराती पुरुष रिकापा भाईको रुपमा उत्पन्न भए । यसरी मुन्दुम अनुसार किराती पुर्खाहरुको उत्पति भएको थियो । यसरी किराती आदी पुर्खाहरु उत्पती भएको भुभाग सम्म परेको नियामा भन्ने ठाउँ थियो । 

टिप्पणीः

यो श्रृष्टी बृतान्त आधुनिक बिज्ञानले मान्ने गरेको श्रृष्टी संबन्धि महाबिष्फोट परिघट्नासंग केहि हदसम्म मेल खान जान्छ । हाम्रा पिता पुर्खाहरु बैज्ञानिक भएरै महाबिष्फोट संग मिल्ने गरी श्रृष्टी बृतान्त अबश्य पनि बिकास गरेका होइनन् तर हजारौं बर्षको चिन्तन र अनुभब जन्य ज्ञानको कारण उनीहरुले बिशाल आकास बाट नै धर्ती सुरु भएको हुनु पर्छ भन्ने लख काटेको हुनु पर्दछ । महाबिष्फोट संग मिल्न जानु एक संयोग हुन सक्दछ । मुन्दुम बिकासको बेला आदिम भौतिकबादको समय थियो जहाँ कुनै इश्वरीय परिकल्पना थिएन । शक्तिको स्रोत नै पितृ र प्रकृति भन्ने मान्यता थियो । पितृ पुर्खाहरुको कारणले मानब जीबन छ र प्रकृतिको कारणले जगत छ भन्ने आम मान्यता थियो । त्यसैले पनि किराती पितृहरु भन्दा पनि शक्तिशाली प्रकृतिबाट जीबन र जगतको श्रृष्टी भएको होे भन्ने किराती पुर्खाहरुले मान्नु युक्ति संगत देखिन्छ । 

कतिपय किरातीहरुको श्रृष्टी कथा शुन्यबाट सुरु हुन्छ भने अन्यको हकमा महासागरबाट सुरु हुन्छ ।कतै समुन्द्रको छाल नागहरुले बनाएको भन्ने गर्छन् । त्यसको मतलब जमीन र मानब उत्पिति अघि जीबहरु थियो भन्ने अर्थ लाग्दछ । यो प्रकृया पुरा हुन हजारौं लाखौं बर्ष लागेको हुनु पर्दछ । रिभ्याँमा र रिकापाको उत्पति हुँदासम्म यसै प्रकृयाबाट श्रृष्टी अघि बढि बन, जंगल, खोला नाला, भिर पाखा, जीब जन्तुहरु बनि सकेको हुन पर्दछ ।

माथिको कथनबाट पनि किरातीहरुको जीबन र जगतको श्रृष्टीबारे मान्यता आदिम भौतिकबादी प्रकारको छ । त्यहाँ कुनै पनि प्रकारको आकस्मिकता वा अलौकिकता छैन भलै श्रृष्टीको क्रमको कडिहरु भने टुटेका छन् । यसरी किराती जगत र जीबनको श्रृष्टी संबन्धि अबधारणा चाल्र्स डार्बिनको बिकासबादसंग पनि केहि हदसम्म मेल खान जान्छ । पानीबाट अर्धठोस फिंज, त्यसबाट ठोस ढुंगाको उत्पति, निर्जीबबाट सामान्य सजीब बनस्पती उन्यु, अनि साधरण जीब धमिरा हुँदै बिशिष्ट जीब मानबसम्म आउँदा बिकासबादको क्रम मिलेको छ तर बीच बीचको कडीहरु भने टुटेका छन् । जस्तै सामुद्रिक बनस्पतिहरु नभै एकै चोटी उन्यु उत्पती हुनु, एक कोषिय जीबहरु उत्पती नभै धमिरा उत्पती हुनु, खुम्ले किराबाट मानब उत्पती हुनु । यो समयको प्राचीनता र ज्ञानको सिमितताले हुन गएको हो । रिकापा र रिभ्याँमा पहिलो किराती पुर्खाहरु भए पनि पहिलो मानबहरु होइनन् भन्ने अनुमान काल बिश्लेषणबाट गर्न सकिन्छ । सुन्दा असंगत लागे पनि किराती श्रृष्टी कथामा बिकासबाद संग मिल्ने गरेर तादम्यता छ भलै केहि कडीहरु टुटेका छन् । किराती पुर्खाहरुको पुस्तौं पुस्ता मौखिक रुपमा पुस्तान्तरण भएको अनुभब जन्य ज्ञानमा केहि कडीहरु टुट्नु स्वाभाबिक हो । यस प्रकारको अनुभब जन्य प्राचीन ज्ञानको भण्डार मुन्दुममा जीबन र जगत संबन्धि प्राग ऐतिहासिक भौतिकबादले यति सुन्दर ढंगले स्थान पाउनु नै यसको ऐतिहासिक, प्राज्ञिक, पुरातात्वीक, साँस्कृतिक महत्व हो । समयको प्राचीनता कारण तथा ज्ञानहरुको सीमाको कारण नै यस्ता बिकासबादको केहि कडीहरु टुटेका हुन् जुन स्वभाबिक छ । 

मुन्दुम अनुसार रिभ्याँमा र रिकापा मैदानी भुगोल नियामामा पैदा भएका थिए । नियामा भनेकै महासागरमा बनेको माटो र ढुंगाको जमीन हो । मुन्दुमले नियामा भनेर बंगालको खाडी छेउछाउ देखि गंगाको मैदानको सम्म भुभागलाई इंगित गरेको देखिन्छ । त्यो स्वभाबिक पनि हो किनकि रिभ्याँमा र रिकापा बंगालकै खाँडी वरी परि उत्पन्न नभए पनि किरातीहरुले समुन्द्र देखेकै बंगालको खाडीमा हुनु पर्दछ । यस प्रकारको बिशाल आकास र समुद्र नै श्रृष्टीको स्रोतको हो भन्ने अबधारणा यसै कारण उत्पन्न भएको हुनु पर्दछ । कतिपय मुन्दुम अध्येताहरुले नियामा भनेको चीनको सिन्जियाङ प्रान्तको निया भन्ने स्थान हुनसक्छ भनी लख काटेका छन् तर यस बारे अरु अनुसन्धान आबश्यक छ । पश्चिमी बैज्ञानिकहरुले मानिसहरु १ लाख बर्ष अघि पुर्बी अफ्रिकाबाट फैलिएको हो भन्ने भनाई संग यसले मेल खान सक्दछ तर नियामा बारेको मुन्दुमी संकेत त्यस्तो देखिन्न । फेरी तेति लामो यात्रामा निया संबन्धि स्मरण किराती पुर्खाहरुमा बाँची रह्यो भन्न गाह्रो छ । नेपालकै बुटवलको तिनाउ खोलामा ११ लाख बर्ष पुरानो प्राग ऐतिहासिक मानबको अबशेष भेटिनुले सबै मानिसहरु पुर्बी अफ्रिका बाटै बसाई सरेको हो भन्ने मान्यतामा प्रश्न चिन्ह खडा हुन्छ । इथियोपियामा भेटिएको मानबाबशेष १७ लाख बर्ष पुरानो हो भने नेपालमा भेटिएको आजसम्म भेटिएको बिश्व कै दोस्रो पुरानो मानबाशेष हो । मानिसहरुले यो मानबाशेष राउटे, चेपाङ लगायतका आदिम किराती जातीको हुन सक्ने अनुमान लगाएका छन् । २२,००० बर्ष पुराना प्राग ऐतिहासिक ढुंगे हतियारहरु चुरे पहाड तिर भेटिएको छ । यसले पनि नेपाली भुखण्डमा धेरै अघि देखि मानब बसोबास थियो र किरातीहरु यहि भुमीमा उत्पती भएको तिर इंगित गर्दछ । भलै बर्तमान किरातीहरुमा अन्तरघुलनको कारण पुर्बी अफ्रिकाबाट आएका मानिसहरुको जीन मिश्रित भएको किन नहोस, किरातीहरु यहि भुमिमा उत्पन्न भएका भुमीपुत्र हुन् भन्ने बलियो आधारहरु छन् ।

श्रृष्टी कथाको अर्को भाग

रिभ्याँमा र रिकापाले आफ्नो बाल्यकाल शिकार, माछा र कन्दमुलहरु खाँदै त्यहि बिताए । रिकापा भने दिदी रिभ्याँमालाई एक्लै छाडि नियामाबाट पहाडतिर उक्लियो र त्यहि बस्न थाल्यो । रिकापा पहाड चढी बसेको त्यो स्थान नै संखुवासभा क्षेत्र, साल्पा पोखरी र सिलिचुङ क्षेत्र थियो । यसरी रिभ्याँमा मैदानमा र रिकापा पहाडमा खेल्दै खाँदै हुर्किए र जवान भए । यसरी एक्लै मैदानमा डुली हिडेको जवान रिभ्याँमालाई एक दिन बिहे गर्ने कुरा मनमा आयो । उनी बसेको मैदानतिर मानिसहरुको कुनै उपस्थिति थिएन । उनको साथी, समाज र इष्टमित्र भनेको नै जीब जन्तु तथा पंक्षिहरु थिए । यसरी अफुलाई सुहाउदो पुरुष मानिस कहाँ पाइएला भनी धेरै दिन सोंच बिचार गर्दा कतै केहि पत्तो लागेन । अन्ततः उनले यस बिषयमा कसै संग कुरा गर्ने निधो गरिन् । एक दिन रिभ्याँमाले तारे चरा खोलै खोला तिउँ तिउँ कराउदै उड्दै गरेको देखिन् । अनि त्यहि तारे चरालाई बोलाई कुरा गरिन् । “तारे चरा म अब जवान युबती भएँ । बिहे गरी घरजम बसाउने रहर लागेको छ । तिमीले कतै मलाई सुहाउने जवान युवा बारे थाहा पाएका छौ ?” तारेचराले भने, “बजै त्यस्तो जवान युवा त मैले कतै देखेको छैन तर माथि लेक तिर एक जना छन् अरे भन्ने चै सुनेको छु । सत्य कुरा के हो त्यो चै थाहा छैन ।” “त्यसो भए लेकतिर गएर त्यो युवालाई भेटी फकाएर मेरो श्रीमान् बन्न लिएर आइदेउ है ।” भनी रिभ्याँमाले तारेचरालाई अनुरोध गरिन् । तारेचराले पनि यो प्रस्ताबलाई स्विका¥यो । 

रिभ्याँमाले तारे चरालाई लमीको रुपमा मान मनितो गरी निधारमा एउटा ढ्याके पैसा लागाइ दिएर लेक तिर पठाइन् । त्यसैले तारेचराको निधारमा आज पनि ढ्याके पैसाको तारा रहेको बिश्वास गरिन्छ । तारे चरा खोलै खोला लेक तिर लाग्यो र खोलाको शीरसम्म पुग्यो तर कतै त्यो युबा मानिसलाई भेटेन । पानी भएको खोलै खोला हिड्ने तारेचरा खोलामा पानी नभए पछि त्यहाँ भन्दा माथि जान सकेन । त्यस पछि फिरेर खोलाको शीर सम्ममा पनि युबा मानिसलाई नभेटेको खबर रिभ्याँमालाई सुनायो । अब के गरौं कसो गरौं भनि रहेको बेला रिभ्याँमाले एउटा गंगटा गंगरङ गंगरङ हिड्दै गरेको देखिन् । अनि गंगटालाई बोलाएर भनिन्, “तारेचरालाई समाचारी लमी बनाएर माथि लेक तिर बर खोज्न पठाएको तर खोलाको शीर भन्दा माथि जान नसकेर फर्कि आयो । अब फेरी तिमी दुबै जना केटा र केटी पटिको लमीको रुपमा लेक गई त्यो मानिसलाई लिएर आऊ ।” गंगटाले पनि त्यो प्रस्ताब स्विका¥यो । यसरी गंगटालाई पनि लमीको सम्मान स्वरुप औंठी लगाइदिएर दुबैलाई लेक तिर पठाइन् । त्यसैले गंगटाको औंलामा आज पनि औंठी देखिन्छ । त्यो त्यसै बेलाको औंठी हो भन्ने मान्यता छ । 

गंगटा र तारेचरा खोलाको शीरसम्म त संग संगै पुगे तर त्यहाँ भन्दा माथि पानी नहुँदा तारेचरा अघि बढ्न सकेन । गंगटा भने कोतर्दै कोतर्दे माथि माथि चढ्न थाल्यो । जहाँ जहाँ पानी भेटियो त्यहाँ त्यहाँ कोतर्दै पानी खोल्सी तिर फर्काउदै गंगटा माथि चढ्थ्यो । पानी आए पछि तारे चरा पनि पानी पछ्याउदै माथि चढ्यो । यसरी अन्ततः उनीहरु त्यो युबा मानिस भएको ठाउँमा पुगे । त्यो ठाउँ अबश्य नै साल्पा सिलिचुङ थियो । त्यो युवा मानिस अरु कोहि नभई रिकापा नै थिए । गंगटा र तारेचराले आफुहरु रिभ्याँमाको कुरा लिएर लमीको रुपमा आएको बृतान्त रिकापालाई सुनायो । रिकापाले पनि लमीहरुको कुरा मान्यो र तल बेसिं मैदानमा उनीहरु संगै झ¥यो । 

मैदानमा रिकापा र रिभ्याँमाको बोल बात भयो । कुरा छिनियो र दुबैले राजी खुसी जोडी बाधे । उनीहरुले गंगटा र तारेचराको शिर उभ्याउनी रीत गरी बिदा गरे । तर गंगटालाई सिर उभ्याउनी चित्त बुझेन र रोरे गरिरह्यो । त्यसैले उसलाई शिर उभ्याउनीमा थप एउटा खड्कुलो दिए । गंगटाले खड्कुलो ढाडमा बोकेर लाँदै गर्दा पनि चित्त नबुझेको झैं गरी ढुंगोको चेप भित्र पस्दै गरेको रिभ्याँमाले देखिन् । यसरी सारै सशन्तोष गरेको देखेर रिभ्याँमाले गंगटालाई दाउराले ढाडमा घोचि दिइन् । यसले गर्दा ढाडमा बोकेको खडकुलो कुच्चियो । आज पनि गंगटाको ढाडमा भएको खबटामा कुच्चिएको देखिन्छ । त्यो त्यसै घट्नाको परिणाम भन्ने मानिएको छ । गंगटाको खबटा चैं रिभ्याँमा र रिकापाले थप दिएको शिर उभ्याउनीको खड्कुला हो भनिन्छ । 

यसरी जोडी बाँधेको केहि बर्ष पछि उनीहरुको एक छोरी पैदा भइन् । छोरीको नाम नाइम्मा थियो । नाइम्मालाई नै सुम्निमा वा सुम्दिमा पनि भन्ने गरिएको छ । एक दिन रिभ्याँमा पानी लिन गएर घर फिर्दै थिइन् । रिकापा भने नानी खेलाउदै थिए । रिभ्याँमा घर बाहिर आइपुग्दा रिकापाले छारीलाई, “तिमी एक हिसाबले मेरो छारी हो, अर्को हिसाबले भन्जी हो ।” भन्दै खेलाउदै गरेको कुरा सुनिन् । यस्तो कुरा सुनेर रिभ्याँमा छक्क परिन् । घर भित्र गएर छोरीलाई किन भान्जी पनि हो भनेको भनेर केर कार गरिन् । तर रिकापाले होइन केहि पनि होइन भनी टारि रह्यो । रिभ्याँमाले जिद्धी गर्न थाले पछि उनी उठेर जंगल तिर हिड्यो । बास्तबमा रिभ्याँमा र रिकपा दिदी भाई थिए । त्यो हिसाबले नाइम्मा रिकापाको भन्जी पनि थियो छोरी पनि थियो । यो कुरा रिकापालाई थाहा थियो तर रिभ्याँमालाई भने उनीहरु दिदी भाई हो भन्ने कुरा थाहा थिएन । उनलाई आफ्नो भाई कहाँ कसो भयो थाहा थिएन । रिकापा अरु नै पुरुष हुनु पर्छ भन्ने उनको ठम्याई थियो । यसरी आफ्नै सहोदर दिदीसंग थाहा पाई पाई संगसर्ग गरेको लाज गालको कारण रिकापा जंगल तिर बँदेलको चोला लिएर अलप भए । 

यसरी रिकापा अलप भए पछि रिभ्याँमाले जेन तेन नाइम्मालाई हुर्काउदै पतिको प्रतिक्षा गर्न थालिन् । नजिकैको जंगलमा कागुनी लगाएकी थिइन् तर संधै एउटा बंदेल आएर कागुनी नष्ट गर्ने काम गर्दथ्यो । यसबाट दिक्दार भएर एक दिन पासो थापेर आइन् । भोली गएर हेर्दा पासोमा बंदेल परेर मरेको रहेछ । त्यस बदेललाई घर ल्याई बनाई तुल्याई रिभ्याँमाले खाइन् । हड्डी कुड्डी पाखा तिर फालिदिइन् । बाँकी रहेको आन्द्रालाई बनाई तुल्याई भारमा सुकाइन् । 

एक दिन सुकाएको आन्द्राबाट सलपाको रुपमा रिकापा प्रकट भयो । रिकापालाई देखेर रिभ्याँमा खुसी भइन् र कहाँ कता अलप भएको भनी सोधि खोजी गरिन् । रिकपालाई बंदेलले गरेको सबै उधुम बारे बताइन् र बंदेललाई मारेर खाएको बृतान्त सुनाइन् । तब रिकपाले त्यो बंदेल अफु भएको र रिभ्याँमाले आफ्नै लोग्नेको मासु खाएको बतायो । यो सुनेर रिभ्याँमा अक्क न बक्क भइन् र भारमा सुकाई राखेको बंदेलको आन्द्रालाई फलिदिइन् । यसरी बंदेलको आन्द्राबाट किराती आदी पिता रिकपा सालपाको रुपमा प्रकट भएको हुनाले किरातीहरुले सुंगुरको आन्द्रा खाँदैनन् । पहिले रिकापा र रिभ्याँमा माइती चेली भएको र अब सालपाको रुप धारण गरे पछि कुटुम्बेरी भएको भन्ने कुरा सालपाले रिभ्याँमालाई बतायो । त्यस पछि उनीहरुको संबन्ध चेली माइती होइन लोग्ने स्वस्नीको भयो । यिनै रिकापाको दोस्रो रुप सालपाको नाममा साल्पा पोखरीको ना रहन गएको हो ।

टिप्पणीः

मुन्दुममा इतिहास कालमा ढुंगा माटो, बन पाखा, बोट बिरुवा, जीब जनावार सबै बोल्दथे भन्ने बिश्वास छ । आज पनि किरातीहरु सबै सजिब र निर्जिब चिजहरुमा जीबन छ भन्ने मान्दछन् र प्रत्येक चिजको आफ्नो बिशिष्ट ब्याक्तित्व सहित अस्तित्व छ । सबै बस्तुले केहि न केहि बिचार ब्याक्त गरिरहेको हुन्छ । यहाँ यहि मान्यताको साथ नै तारे चरा र गंगटा रिभ्याँमाको लमी भएको भन्ने प्रसंग आएको हुनु पर्दछ ।

यहाँ ढ्याके पैसाको चर्चाले पैसा भएको जमाना तिर इंगित गर्छ । यस भेगमा पैसाको प्रचलन २५०० बर्ष अघि तिर भएको पाइन्छ तर किराती बंशावलीलाई नियाल्ने हो भने रिकापाको समय ५००० बर्ष अघिको प्रतित् हुन्छ । यसले गर्दा कि रिकापाको समयामा पनि पैसाको प्रचलन थियो भन्ने मान्नु पर्ने हुन्छ कित मौखिक रुपमा भन्दै आएको मुन्दुम श्रृष्टी कथा पैसाको प्रचलन पछि प्रभाबित भएको हुनु पर्दछ । यहाँ औठीको उल्लेख हुनुले धातुको प्रचलन भैसकेको युग भन्ने अर्थ लाग्दछ भलै गैर धातुको समेत औंठी नहुने चै होइन । 

यसरी प्रत्येक चिज किन कसरी भयो भन्ने बारेमा किरातीहरुको आफ्नो छुट्टै मिथक हुने गरेको छ । कारण र असरको दार्शनिक मान्यता किराती मुन्दुमामा पाइन्छ । यहाँ फेरी धातुको नै खड्कुला समेत प्रयोग भएकोले यो अबश्य पनि धातुको युग थियो । गंगटालाई प्रतिकात्मक रुपमा लमीको रुपमा लिइएको हुनु पर्दछ । साल्पा सिलिचुुङ जस्तो लेकमा गंगटाले खनेर मात्र पानी उब्जाउन सक्दछ भन्ने किराती पुर्खाहरुको अनुमान हुन सक्दछ । खेतीपातीको प्रचलन हलेशीमा रैछाकुले सुरु गरेको भन्ने भनाई छ । यो परिघट्ना रैछाकुले भन्दा अघिको हो । त्यसैले त्यो भन्दा अघि पनि अब्याबस्थितै सहि खेती लाउने प्रचलन सुरु भएको अनुमान लाउन सकिन्छ । 

रिभ्याँमा नानासंग सुतेर जन्मेको हुनाले छोरीको नाम नाइम्मा भएको भनाइ पनि छ । यसरी आदिकालमा किराती मात्र होइन सबै मानब जातीहरु परिवार भित्रै बिहेबारी गर्दथे भन्ने प्रमाण मिल्दछ । यसै अबशेषको रुपमा मामा चेला फुपु चेला बिहेबारी हुने चलन कतिपय नेपाली समुदायमा अझै पनि छ ।

यस भन्दा अघि परवार भित्रै संगसर्ग गर्ने प्रचलन भएकोमा सालपाको पाला देखि कुटुम्बेरी बीचमा मात्र यौन सम्बन्ध राख्ने बिबाह र परवारको प्ररम्भिक चरण सुरु भएको हुनु पर्दछ । किरातीहरुमा कुटुम्बेरी छुट्याउन सामै तथा पाछा छुट्याउने प्रचलन पनि यहिं परिघटनाको निरन्तरता हुनु पर्दछ । यसरी रिकापाको अर्को नाम नै सालपा हो । सालपा र रिभ्याँमा लाई नै अपभ्रंश बस साल्पै राजा साल्पै रानी भनिएको हो । यसै भएकोले साल्पा सिलिचुङ किराती श्रृष्टीको केन्द्र हो । उनीहरुको नाममा नै पोखरीको नाम साल्पा रहन गएको हो । रिभ्याँमालाई कतै रिबृमा र कतै रिब्लिमा पनि भन्ने गरिएको छ । सालपालाई कतै कतै सालिपा पनि भनिन्छ । 

किराती भाषामा सिली भनेको नाच र चुङ भनेको चुचुरो हो । संभबतः सिलिचुङमा सालपा बस्दा नाच्ने गर्दथे । त्यसैले यो स्थानको नाम सिलिचुङ रहन गएको हुनु पर्दछ । यसको टुप्पोमा पनि सानो पोखरी छ भन्ने बिश्वास छ तर त्यो पोखरीलाई जो कोहिले देख्न सक्दैन । इतिहासमा र केहि हदसम्म बर्तमान अबस्थामा पनि यस सिलिचुङबाट छितिजमा देखिने सम्पुर्ण भुभागहरुमा किराती आवाद थियो । त्यसैले भौगोलिक रुपमा पनि यो किरातीहरुको शीर हो ।

साल्पा 

धेरै पहिले बर्तमान पुर्बी नेपालमा रहेको किरात भुमीमा आदी किराती पुर्खा सालपा नाम गरेको एक राजा र रिभ्याँमा नाम गरेको उनकी रानी बस्दथे । आफ्नो दैनन्दिनको कामबाट दिक्दार भएर एक दिन ती किराती राजा र रानी लेकतिर हालको साल्पाको भ्रमणमा निक्लिए । उनीहरुको जोडी बाँधिनु अघि सालपा रिकापाको रुपमा त्यहि लेकको साल्पा र सिलिचुङ तिर बस्दथे भने रिभ्याँमा तल बेसी तिर बस्दथिन् । त्यसैले सालपालाई आफ्नी रानीलाई अफुले बाल्यकाल गुजारेको रमाइलो डाँडा, पाखा पखेरा, बन पात र पोखरीहरु देखाउन चाहन्थे । यसरी लेक तिर उक्लिंदै जाँदा रानीलाई टाउको दुख्ने तथा बेहोसी हुने बिमारीले समात्यो । रानीको किन टाउको दुख्यो भनेर राजा चिन्तित भए । उनीहरु जसै लेकको एक पोखरी (हालको साल्पा पोखरी) पुगे, नाटकिय रुपमा रानीको टाउको दुख्न निको भयो । त्यस समय उक्त पोखरी निकै ठुलो थियो । शान्त बाताबरण, स्वच्छ पानी र रानीको बिमारी पनि निको भए पछि राजा रानी दुबै खुसी भए । रानी कञ्चन पानी संग खेल्न थालिन् भने राजा पोखरी वरपर के कस्तो रैछ भनी जाँच परख गर्न थाले । 

यति कै मा पोखरीबाट ठुलो नाग निक्लिएर रानीलाई क्वप्लक्कै निली पोखरीमा डुब्यो । त्यसरी रानीलाई नागले निलेको राजाले देखेन । पोखरी वरीपरि टहली फर्केर अउँदा रानी नदेखेर राजा अत्तालियो । रानीको बेहोसी हुने बिमारी फेरी सुरु भएर कतै गई होलिन भनेर राजाले यता उता खोजे । तर रानी कतै भेटिइनन् । उनको प्रिय रानी हराएकोमा राजा अति दुखित भए । उनले भीर पाखा, झोर जंगलमा कैयौं दिन रानीलाई खोजे तर रानी भटिइनन् । त्यसैले उनी निरास भएर आफ्नो दरबारमा फर्किए । कतै हराएकी रानी भेटि पो हालिन्छ कि भनी राजा समय समयमा उक्त पोखरी गइरहन्थे तर उनी मरुन्जेल सम्मै रानी भेटिएनन् ।

टिप्पणीः

संभबतः ती तल बेंसी तिर बस्ने रानीलाई ३५५० मिटर भन्दा उचाईको डाँडातिर लेक लागेको थियो होला । पोखरी पुग्नु अगाडीको डाँडा भन्दा पोखरी १०० मिटर जती तल पर्दछ । लेक लाग्दा ५०–१०० मिटर तल ओर्लिनाले हावाको दबाब र अक्सिजनको मात्रा बढ्नाले पनि बिषेक हुन्छ । संभबतः ती किराती रानी त्यहि कारणले निको भइन । राजा र रानी ४१५५ मिटर अग्लो सिलिचुङ चढेको हुन सक्दछन् । त्यसै कारण रानीलाई बढि लेक लागेको पनि हुन सक्दछ ।
यहाँ नागले साल्पा रानीलाई निलेको कथन छ । संभबतः यो उचाईमा नाग थिएन होला तर प्रत्येक पानीको स्रोतमा नाग नगेनी हुन्छ भन्ने किराती बिश्वासको कारण रानी हराउँदा राजालाई नागले निलेको भन्ने परेको हुन सक्दछ । यस पोखरी वरिपरी अक्करे भिरहरु छन् । त्यसैले रानी पनि वरपर टहल्न वा शौच गर्न जाँदा भिरबाट धेरै तल खसेर राजाले पत्तो नापाएको पनि हुन सक्दछ ।

अर्को कथा यसरी पनि अघि बढ्दछ । 

प्राचीन समयमा संखुवासभामा रही एक किराती राजाले शासन गर्दथे । त्यो किराती राजा आदी किराती पुर्खा सालपा र रानी रिभ्याँमा थिए । त्यहाँ उस्को अति सुन्दर दरबार थियो । एक दिन कैलासबाट मधेस तिर भ्रमणमा निक्लँदा महादेउले उक्त दरबार देखे र औधि मन पराए । दरबार देखि लोभिएर उस्ले किराती राजाको उक्त दरबार हात पार्न बिभिन्न जालहरु रच्न थाले । यसै सिलसिलामा उस्ले किराती राजाको स्वास्थमा गडबड गराउन सफल भए । त्यसैको नतिजा स्वरुप किराती राजालाई पिनासले समात्यो र सारो बिरामी पा¥यो । यसै बेला भिक्षुको भेष धारण गरेर महादेउ दरबार हुँदै तल माथि हिडि रहँदो रैछ । उक्त भिक्षुलाई देखेर राजा तथा रानीले स्वास्थ सुधारको निम्ति केहि गरिदिन अनुरोध गरे । यसको निम्ति राजाले दरबार तुरुन्तै छाड्नु पर्ने नत्र भने ज्यान नै खतरामा पर्ने सुझाब भिक्षुबाट प्राप्त भयो । 

भिक्षुको सल्लाह अनुसार रानीलाई दरबार मै छोडी किराती राजा मधेस तिर लागे । राजाले दरबार छोडे पछि भिक्षुको रुपमा रहेको महादेउले ठुलो पानी पारी डरलाग्दो बाढिको सिर्जना गरी संखुवा खोला उत्पन्न गराए । त्यस खोलाको बाढीले त्यस क्षेत्र नै तहस नहस भयो । यता रानीको बिजोग भयो, गाँसबास कै समस्या भयो । यस्तो अबस्थामा रानीलाई खेदी महादेउले किराती दरबार हत्याई त्यो क्षेत्रमा राज गर्न थाले । यसरी राजा पनि नहुनु, दरबार गुमाउनुले रानीले सारै दुख पाइन् । उनी रोइन् कराइन् तर उन्को बिलौना सुनेर सहयोग गर्ने कोहि भएन । अन्ततः उन्ले किराती राजा कता छन् भनी रुख, खोला, पोखरी, चरा, जनावरहरु लाई सोध्दै खोज्न थालिन् । यसरी लामो समय सम्म खोज्दा पनि राजाको अत्तो पत्तो लागेन । उनी हतास, निरास तथा थकित भइन् र सो स्थान छाडेर हिडिन् । राजालाई पुकार्दै, खोला, रुख, हावा, चराहरुलाई आफ्नो अबस्था र दरबार बगाएको बारे राजाको निम्ति समाचार छोड्दै अरुण कोशी तरिन् । यसरी यात्रा गर्दा रानी थाकिन् र पानी पिएर ढुंगोमा ढल्किइन् । कुनै स्थानमा रानीले राजालाई रानी गएको स्थान पत्ता लगाउन सजिलो होस भनी पैतालाको डोब छाडिन् । त्यो डोब नै पैताला आकारको पोखरी भयो । यस्ता पैताला आकारको पोखरीहरु उक्त क्षेत्रमा रहेको जन बिश्वास छ (संभबतः संखुवासभाको साल्पा धाम क्षेत्रमा) । धेरै समयको यात्रा पछि रानी दोभाने फेदी पुगिन् । त्याहाँबाट पनि उकालो लागेर अन्ततः साल्पा पोखरी पुगिन् । सालपाले खाई खेलि हिडेको साल्पा पोखरी पुग्दा राजा भेटिने ठुलो आसाको साथ कठिन् यात्रामा निक्लिएको रानी त्यहाँ पनि राजा नभेटिए पछि पुरै निरास भइन् । उक्त पोखरीमा नागदेउ बस्दथ्यो । रानीले सारै दुख पाएको देखेर नागदेउले रानीसंग बिबाह गर्ने प्रस्ताब राख्यो । अन्ततः जिन्दगी देखि हार खाएको रानीले अन्तिम बिकल्पको रुपमा नागदेउ संग बिबाह गर्ने मञ्जुरी गरी बिबाह गरे । 

जब राजा स्वास्थ लाभ गरी फर्किए, उन्को दरबार अर्कै शत्रुको कब्जामा थियो भने रानी पनि लापत्ता थियो । सोधि खोजी गर्दै जाँदा बर पिपलको रुखले रानी र दरबार बारे घटेको सबै घट्ना सबिस्तार बताए । खोला, रुख, पानी, हावा, चरा र जनावरहरुले रानी गएको दिशा बताइ दिए । राजा तुरुन्तै त्यो दिशातिर रानीको खोजीमा निक्लिए । जाँदा जाँदा बाटोमा पोखरीको रुपमा रानीको पैतालाको डोब भेटियो । रानी अबस्य भेटिने आसमा राजा अझ छिटो अगाडि बढ्यो । यसरी रानी खोज्दै जाँदा जौंबारी भन्ने ठाउँमा राजाले अग्लो ढुंगा ठडिएको भेट्यो । उ उक्त ढुंगामा चढेर रानीलाई चारैतिर खोज्न थाल्यो । यसरी खोज्दा टाढा रानीको टाउको मात्र देखियो । उस्ले त्यस माथि अर्को ढुंगा थपेर हेर्दा रानीको माथिल्लो आधि भाग देखियो । आज पनि जौंबारीमा अग्लो ढुंगा माथि अर्को ढुंगा थपिएको अबस्थामा छंदै नै छ । 

जब राजा साल्पा पोखरीमा पुगे रानीलाई ठुलो नागले बेह्रिरहेको थियो । राजाले रानीलाई नागबाट छुटाउन खोजे तर रानीले इन्कार गरिन् । रानीले अफु नागसंग बिहे गर्न मञ्जुर भएर बिहे गरेको राजालाई बताइन् । उनलाई छुटाए नागले डसेर राजालाई मार्न सक्ने खतरा बारे पनि राजालाई सचेत गराइन् । यो सुनेर राजाले पनि जोर जबर्जस्ती गरेन । रानीले साल्पा पोखरीबाट एउटा कुखुराको भाले निकालेर राजालाई दिइन् । यो भाले लिएर जाँदा जहाँ बास्छ त्यहाँ सम्म तिम्रो राज्य बिस्तार हुनेछ भनी रानीले राजालाई बचन दिइन् । त्यस पछि रानी र नागदेउ साल्पा पोखरी भित्र अलप भए । अति खिन्न मन लिएर राजा भाले जता जान्छ उतै पछ्याउर्दै त्यहाँबाट हिंडे । यसरी भालेसंग लामो दुरी तय गरी उनीहरु काठमाण्डु आइपुगे । त्यहाँ उक्त भाले बास्यो । त्यसैले किरात राज्य पुर्ब टिष्टा देखि पश्चिम त्रिशुली सम्म फैलिएको थियो । कालान्तरमा उनै साल्पा राजाका सन्तन किरातीहरुले काठमाण्डु उपत्यकाबाट शिला (भुमे, साकेला), पितृ र प्रकृति पुज्दै ३२ पुस्तासम्म तत्कालिन पुरै नेपालमा शासन गरे । उनै किराती राजा रानीको बियोगान्त घटनाको आधारमा किराती पुर्खाहरु साल्पै राजा साल्पै रानीको नाममा साल्पा पोखरी किरातीहरुको सबै भन्दा ठुलो किराती पितृ धाम हुन गएको हो । 

टिप्पणीः 

यहाँ महादेउको उल्लेख भएको छ । महादेउ अबश्य किराती पितृ देउ होइन तर किरातीहरु लामो समय देखि नै महादेउको सम्पर्कमा रहेको देखिन्छ । महादेउ द्रबिडहरु जो पछि हिन्दु भएकाहरुको इष्टदेउ हुनु पर्दछ । उनीहरु संग किरातीहरुको प्राचीनकाल देखि नै सम्पर्क रहेको हुनाले यस घटनामा पनि महादेउले स्थान पाएको हुनु पर्दछ । भिक्षु भनेर बौद्ध भिक्षु नभई अन्य भिक्षु संभबतः भोटबाट आएको कुनै ब्याक्ति हुनु पर्दछ । यहाँ उल्लेखित किराती राजा र रानी अरु कोहि नभै रिकापा र रिभ्याँमा नै हुन् जस्लाई कालान्तरमा साल्पै राजा साल्पै रानी भनियो । त्यसैले यो ५००० बर्ष भन्दा अघिको प्राचीन घटना हो । 

उनीहरुको एउटा नाइम्मा नाम गरेकी छोरी थिइन् । यो घटना नाइम्माले पारुहँ संग बिहे गरी गइ सके पछिको प्रतित हुन्छ । फेरी त्यो जमानामा परिवार संग बसि रहने चलन पनि थिएन । अतः दरबारका अन्य सदस्य भनेको रानी आफैं हुनु पर्दछ । त्यो जमाना बिबाह भन्दा पनि को संग बस्ने र यौन संबन्ध राख्ने भन्ने हुन्थ्यो । औपचारिक बिधि बिधान साथ बिहे गर्ने प्रचलन थिएन तर जोडी बाँध्ने चलन भने सुरु भएको देखिन्छ । 

जौंबारी, दोभाने जस्ता ठाउँका नामहरु प्राचीन नाम होइनन् । कथालाई भौगोलिक सन्दर्भ दिन बर्तमान नामहरु उल्लेख गरिएका हुन् । यो घट्ना घट्दाको समयमा यी स्थानहरुको कुनै नाम थिएन होला । 

लिखित संस्कृति नभएको अबस्थामा एकै परिघट्नाको बिभिन्न मिथकहरु हुनु स्वभाबिक हो । यी मिथकहरुको बैज्ञानिक बिश्लेषण गरिनु पर्दछ । यी सबै मिथकहरुलाई मान्यता दिएर यसमा रहेका राम्रा पक्षहरुलाई संश्लेषण गर्नु पर्दछ । यथासंभब ऐतिहासिक तथा पुरातात्विक अन्बेशाणद्वारा यी मिथकहरुको आधिकारिकता खोजिनु पर्दछ । 

यस प्रकारको बियोगान्त प्राचीन घट्ना संग यो पोखरी जोडिएको छ ।सालपा राजा र रानीको बियोगान्त कथासंग जोडिएको हुनाले उक्त पोखरीको नाम पनि साल्पा रहन गएको हो । यसरी यस पोखरी साल्पै राजा साल्पै रानीको प्रतिक हुन गयो । यसै कारण आम किराती तथा गैर किरातीहरु उक्त स्थान र नजिकै रहेको सिलिचुङमा सक्दा सालै पिच्छे नसक्दा जीवनमा ३ चोटी जानु पर्दछ भन्ने मान्यता राख्दन् । सालपा राजाले उक्त स्थान संधै गइरहने कारणले यो प्रचलनको सुरु भएको हुनु पर्दछ । मानिसहरु उक्त स्थानमा बर्षै भरी जाने गर्दछन् तर भदौरे, मंसिरे र बैशाखे पुर्णिमाको दिन बिशेष मेला लाग्ने गर्दछ । उक्त स्थानमा गए पितृशक्ती प्राप्त हुने जन बिश्वास छ ।

महिमा

संसा। भरीका किराती र पुर्बी नेपालमा बस्ने गैर किरातीहरु बीचमा साल्पा सिलिचुङको महिमा ठुलो छ । साल्पा पोखरीमा नुहाएमा सबै दुख बिमार हराउने बिश्वास छ । मन तथा तनमा शान्ती तथा सुस्वास्थ मिल्ने बिश्वासको कारण हजारौं मानिसहरु यस पोखरीमा नुहाउन आउछन् । सिलिचुङमा चढे पितृहरुको सन्निकट पुगी मन चंगा हुने मान्यता छ । किराती धामीहरु भदौरे पुर्णे (किराती गुरु पुर्णे) को दिन गुरु पुजाको निम्ति साल्पा जाने चलन छ । यस दिन सालपा राजा र रानीको बिशेष पुजा सेवा गरिने हुनाले यस दिनलाई सालपा दिबस पनि मान्न सकिन्छ । सै राजा सै सै, सै रानी सै सै भनी साल्पा राजा रानीलाई बल तथा बुद्धि मग्ने चलन छ । साल्पा राजा र रानी किराती धामीहरुको गुरु पनि हुन् । त्यस्तै गरेर मंसिरे पुर्णे (उधौली साकेला) को दिन पनि पाकेको बालीहरु साल्पा पोखरी लगी किराती पितृलाई चढाउने लाने चलन छ । यहाँ नयाँ अन्न, फलफुल, अण्डा आदि चढाइन्छ । बैशाखे पुर्णे (उभौली साकेला, चण्डी पुर्णे)मा समेत तिर्थयात्रीहरुको भिड लाग्ने गर्दछ ।

साल्पा पोखरीमा कोक्रो लगेर स्नान गरी सन्तान मागे प्राप्त हुने जनबिश्वास छ । सन्तान प्राप्त भए पछि साल्पा राजा रानीलाई देखाई धन्यबाद दिन जाने चलन छ । किरातीहरु सम्भब भए सालै पिच्छे नभए कम्तिमा जीबनमा ३ पटक साल्पा सिलिचुङ पुग्नु पर्छ भन्ने मान्यता राख्दछन् ।

जनविश्वास अनुसार साल्पाको पश्चिमी वा पुर्वी भागको पानीको निकासमा मात्र कम भएमा त्यो कम भएको क्षेत्रमा बाढी पहिरो अनिकाल भय सिर्जना हुने सम्भावना हुन्छ भनिन्छ । वैशाख पुर्णिमा वा उभौली मासमा यस्तो भएमा ती कुरा हुने विश्वास गर्ने गरिन्छ । दीर्घ जीवन प्राप्त हुने बिश्वासमा जोडि परेवा छोड्ने चलन छ । 

कुनै पनि ब्याक्तिलाई अप्ठ्यारो आइ परेको खण्डमा उक्त ब्याक्तिको सातो सुरक्षित रहनको लागि पितृ थलो साल्पा सिलिचुङ जाने गर्दछ भन्ने बिश्वास छ । नछुङहरुले पितृहरु संग बल तथा सल्लाह मागी उक्त ब्यक्तिको अप्ठ्यारो समयलाई हटाई सातो फिर्ता गराइ दिने चलन छ । बल, बुद्घि, बिबेक, स्वास्थ, धन प्राप्तीको लागि र ब्याबशायिक सफलताको लागि साल्पा सिलिचुङ जाने गरिन्छ । खडेरी परे पानी पार्न तथा घर पालुवा जनावरको रक्षाको लागि पनि गइन्छ । 

साल्पा पोखरी परिसरमा फोहोर मैला वा दिसा पिसाब गरेमा हुरी बतास चल्ने, चट्याङ पर्ने, असिना बर्षने जनबिश्वास छ । यो पोखरीमा एक्लै जान नहुने मान्यता छ । एक्लै गए ठुलो पानीको छाल उठ्ने, पानी बगेको आवाज आउने, डरलाग्दो आवजहरु आउने स्थानीयबासीहरुको अनुभब छ । भदौरे पुर्णेको दिन दुध, चामल र खिर चढाइन्छ । त्यस दिन पोखरी सेतै भएको तथा चढाएका बस्तुहरु नागले खाएको स्थानीय बासीहरुले अनुभब गर्दछन् । अझै नाग पनि पोखरीमा नै रहेको जनबिश्वास छ । 

बिशेषतः साल्पा सिलिचुङ किराती पितृधाम भए पनि हाल आएर किरात भुगोलमा बस्ने सबैको बहु साँस्कृतिक केन्द्र बनेको छ । आदि किराती पुर्खाहरु साल्पा राजा र रानी प्रति सबै जातीको श्रद्धा र भरोसा पाइन्छ । यो संसार भरीकै किरातीहरुको आस्थाको केन्द्र हो । यो दायरा अझ बृद्धि भई पुर्बी नेपालको देखि काठमाण्डु उपत्यकासम्म, तिब्बत, भुटान र भारतका सिक्किम, पश्चिम बंगाल र बिहारका गैर किरातीहरुको समेत आस्थाको केन्द्रको रुपमा बिकास हुँदै गइरहेको छ ।

हिन्दुहरुमा जीबनमा एक चोटी साल्पा पोखरी पुग्नु नै पर्ने मान्यता छ । स्वर्गमा साल्पा पोखरी गइस्, भनेर सोधनी हुने नगएको खण्डमा राम्रो स्थान नपाइने उनीहरुमा बिश्वास छ । साल्पा पोखरीमा नुहाए गंगामा नुहाएको जति कै मोक्ष मिल्ने हिन्दुहरुको बिश्वास छ । त्यस स्थलबाट बसाई सरी टाढा टाढा गएका मगर लगायतका गैर किरातीहरुले पनि सपनामा साल्पा राजा र रानीलाई भेटी उनीहरुको सल्लाह मुताबिक यहाँ अउने गर्दछन् ।

किराती धामीहरुको पितृ गुरु भए पनि साल्पा राजा साल्पा रानी किराती भुगोलको सबै जातीको धामीहरुले पनि गुरु नै मान्ने गरेकाछन् । उक्त क्षेत्रमा भएका गैर किराती धामीहरु बाहुन, क्षेत्री, दलित, मगर, तामाङ, शेर्पाहरु समेत साल्पा राजा साल्पा रानीलाई गुरुको रुपमा पुजा गर्न भदौरे पुर्णेको दिन साल्पा पोखरी पुग्ने गर्दछन् । साल्पालाई किराती क्षेत्रको पोखरी र मुलहरुको शीर पनि मानिन्छ । जस्तै बाराहा पोखरी, साल्पाधाम, सल्ले पोखरी, लैकु खोला, भुलभुले, रौता पोखरी को शीर साल्पा पोखरी हो भन्ने मानिएको छ । साल्पा नपुगे पनि किराती तथा गैर किराती धामीहरुले उक्त स्थानहरुमा साल्पाको रुपमा गुरु पुजा गर्ने गर्दछन् ।

महत्व

साल्पा सिलिचुङ मकालु बरुण तथा सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्जको प्राकृतिक बिबिधता युक्त स्थानको सिमानामा पर्दछ । सिलिचुङ आफैमा ४१५५ मिटर अग्लो भ्यु टावर हो । यहाँबाट तराईको फाँट देखि चोमोलुङमा सम्मको दृश्याबोलोकन गर्न सकिन्छ । यो किरातीहरुको आदी पिता रिकापा र माता रिभ्याँमाले खाई खेली हिंडेको किरातीको उत्पती स्थल हो । यो नै किराती श्रृष्टीको उद्गम स्थल किराती श्रृष्टी केन्द्र हो । यस स्थानलाई किरात राज्यको शीर पनि मानिन्छ । 

सिलिचुङमा पाईने प्रशिद्घ बनस्पती सुनपाती र भैरुङ्पाती (चराको रंगिन पुछार जस्तै) ले गर्दा अति शोभनीय देखिन्छ यो ठाउँ । यो किरात समाजमा लोकप्रीय धुपको रूपमा प्रयोग गरिन्छ जस्को वास्नाले आनन्दीत बनाउछ । बिलमाटे भन्ने रमणीय ठाउबाट सिधै लगभग ११ सय मिटरको उचाइको पथ्थरको बिचमा साल्पा पोखरी एक प्राकृतिक आस्चार्य हो । यो उचाईको सिमसारको जैबिक महत्व ठुलो छ । बिसं २०५२ सम्म पनि उक्त पोखरीमा सेता हाँसहरु देखिन्थे हाल उक्त हाँसहरु बिलुप्त भएका छन् । यस्ता अन्य महत्वपुर्ण जैबकि बिबिधताको संरक्षणको निम्ति पनि यो क्षेत्रको छुट्टै महत्व छ ।

साल्पा सिलिचुङमा आस्था राख्ने किराती तथा गैर किरातीहरुको निम्ति साल्पा सिलिचुङको साँस्कृतिक महत्व ठुलो छ । किरातीहरुको सन्दर्भमा यसै स्थानबाट मुन्दुम संस्कृतिको प्रारम्भ भएको मान्न सकिन्छ । प्राचीन किराती इतिहास यहिंबाट सुरु भएको मान्न सकिन्छ । बार्षिक हजारौं साँस्कृतिक तथा प्राकृतिक पर्याटकहरु आन्तरीक तथा बाह्य रुपमा यो स्थान र वरपर भ्रमणमा आउने गरेका छन् ।

उच्च क्षेत्रमा भएको पोखरी र वाटर टावर सिलिचुङको पर्याबरणीय महत्व छ । यस क्षेत्रबाट बिभिन्न नदीहरु उत्पन्न भएको छ । गुराँस लगायतको उच्च स्थानमा हुने बनस्पतीहरुको बन छ । जडिबुटी, थलचर, जलचर र बिभिन्न बनस्पतीले भरिएको जैबिक बिधितायुक्त स्थान हो यो । वरपर किराती तथा अन्य संस्कृति युक्त साँस्कृतिक बिबिधताले भरिएको क्षेत्र पनि हो यो । भौगोलिक रुपमा सम्म फाँट देखि लिएर पथ्थरको भिर रहेको भौगेलिक बिबिधिता यसको अर्को बिशेषता हो । अतः यी तमाम चिजहरुको संरक्षण र बिकास आजको आश्यकता हो । 

तेन्जिङ नोर्गे र एडमण्ड हिलारीले चोमोलुङमा चढ्न साल्पा भञ्ज्याङ भएर गएका थिए । त्यस बेला उनीहरुले साल्पा पोखरीको समेत दर्शन गरेका थिए भनिन्छ । यस कारणले गर्दा हजारौं बिदेशी पर्याटकहरु यो बाटो भएर सगरमाथा आधार सिबिर तिर जाने गर्दछन् । 

पश्चिमी मुलुकका बिदेशीहरु तेन्जिङ हिलारी पदमार्गमा हिड्न, मकालु बरुण तथा सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज घुम्न, साँसकृतिक रसस्वदन गर्न र आत्मिक शान्ती प्राप्त गर्न यस क्षेत्रमा आउने गर्दछन् । संसारका किरातीहरु आफ्नो पितृ धाममा आउने गर्दछन् । काठमाण्डु उपत्यका लगायत पुर्बी नेपालका गैर किरातीहरु प्राकृतिक सौंदर्यता र साँस्कृतिक महत्वको लागि यहाँ अउने गर्दछन् । तिब्बत, भुटान, सिक्किम, पश्चिम बंगाल र बिहारका गैर किरातीहरु समेत प्राकृतिक तथा साँस्कृतिक पर्याटकको रुपमा यहाँ आउने गर्दछन् । 

त्यसैले यो क्षेत्रको समुचित बिकास गरी प्रकृति तथा संस्कृति प्रेमी पर्याटकहरुको आगमनलाई बढाउनु र ब्याबस्थित बनाउनु आजको आश्यकता हो ।

''साल्पा

साल्पा ,,

धेरै पहिले बर्तमान पुर्बी नेपालमा रहेको किरात भुमीमा आदी किराती पुर्खा सालपा नाम गरेको एक राजा र रिभ्याँमा नाम गरेको उनकी रानी बस्दथे । सालपाको पहिलेको नाम रिकापा थिए । आफ्नो दैनन्दिनको कामबाट दिक्दार भएर एक दिन ती किराती राजा र रानी लेकतिर हालको साल्पाको भ्रमणमा निक्लिए । उनीहरुको जोडी बाँधिनु अघि सालपा रिकापाको रुपमा त्यहि लेकको साल्पा र सिलिचुङ तिर बस्दथे भने रिभ्याँमा तल बेसी तिर बस्दथिन् । त्यसैले सालपालाई आफ्नी रानीलाई अफुले बाल्यकाल गुजारेको रमाइलो डाँडा, पाखा पखेरा, बन पात र पोखरीहरु देखाउन चाहन्थे । यसरी लेक तिर उक्लिंदै जाँदा रानीलाई टाउको दुख्ने तथा बेहोसी हुने बिमारीले समात्यो । संभबतः ती तल बेंसी तिर बस्ने रानीलाई ३५५० मिटर भन्दा उचाईको डाँडातिर लेक लागेको थियो होला । रानीको किन टाउको दुख्यो भनेर राजा चिन्तित भए । उनीहरु जसै लेकको एक पोखरी (हालको साल्पा पोखरी) पुगे, नाटकिय रुपमा रानीको टाउको दुख्न निको भयो । पोखरी पुग्नु अगाडीको डाँडा भन्दा पोखरी १०० मिटर जती तल पर्दछ । लेक लाग्दा ५०–१०० मिटर तल ओर्लिनाले हावाको दबाब र अक्सिजनको मात्रा बढ्नाले पनि बिषेक हुन्छ । संभबतः ती किराती रानी त्यहि कारणले निको भइन । संभबतः सालपा रिकापा हुँदा बसेको तथा नाचेको सिलिचुङ जस्को उचाई ४१०० मिटरमा पनि उनीहरु गएको हुन सक्दछन् । त्यसै कारण रानीलाई बढि लेक लागेको हुन सक्दछ । त्यस समय उक्त पोखरी निकै ठुलो थियो । शान्त बाताबरण, स्वच्छ पानी र रानीको बिमारी पनि निको भए पछि राजा रानी दुबै खुसी भए । रानी कञ्चन पानी संग खेल्न थालिन् भने राजा पोखरी वरपर के कसो रैछ भनी जाँच परख गर्न थाले । 
यति कै मा पोखरीबाट ठुलो नाग निक्लिएर रानीलाई क्वप्लक्कै निली पोखरीमा डुब्यो । त्यसरी रानीलाई नागले निलेको राजाले देखेन । पोखरी वरीपरि टहली फर्केर अउँदा रानी नदेखेर राजा अत्तालियो । रानीको बेहोसी हुने बिमारी फेरी सुरु भएर कतै गई होलिन भनेर राजाले यता उता खोजे । तर रानी कतै भेटिइनन् । उनको प्रिय रानी हराएकोमा राजा अति दुखित भए । उन्ले भीर पाखा, झोर जंगलमा कैयौं दिन रानीलाई खोजे तर रानी भटिइनन् । त्यसैले उनी निरास भएर आफ्नो दरबारमा फर्किए । कतै हराएकी रानी भेटि पो हालिन्छ कि भनी राजा समय समयमा उक्त पोखरी गइरहन्थे तर उनी मरुन्जेल सम्मै रानी भेटिएनन् । यहाँ नागले साल्पा रानीलाई निलेको कथन छ । संभबतः यो उचाईमा नाग थिएन होला तर प्रत्येक पानीको स्रोतमा नाग नगेनी हुन्छ भन्ने किराती बिश्वासको कारण रानी हराउँदा राजालाई नागले निलेको भन्ने परेको हुन सक्दछ । यस पोखरी वरिपरी अक्करे भिरहरु छन् । त्यसैले रानी पनि वरपर टहल्न वा शौच गर्न जाँदा भिरबाट धेरै तल खसेर राजाले पत्तो नापाएको पनि हुन सक्दछ । 
यस प्रकारको बियोगान्त प्राचीन घट्ना संग यो पोखरी जोडिएको छ । यसरी सालपा राजा र रानीको बियोगान्त कथासंग जोडिएको हुनाले उक्त पोखरीको नाम पनि साल्पा रहन गयो । यस पोखरी साल्पै राजा साल्पै रानीको प्रतिक हुन गयो । यसै कारण आम किराती तथा गैर किरातीहरु उक्त स्थान र नजिकै रहेको सिलिचुङमा सक्दा सालै पिच्छे नसक्दा जीवनमा ३ चोटी जानु पर्दछ भन्ने मान्यता राख्दन् । सालपा राजाले उक्त स्थान संधै गैरहने कारणले यो प्रचलनको सुरु भएको हुनु पर्दछ ।
copy by man bahadur rai nambhocha

श्रृष्टी,,

''श्रृष्टी COPY BY, Man Bahadur Rai facebook 
किराती मुन्दुम अनुसार धेरै पहिले यो ब्रम्हाण्ड शुन्य मात्र थियो । त्यो शुन्यलाई किरातीहरुले आकास पनि भन्ने गरेका छन् । त्यो आकास अचानक फुटेर जता ततै पानी नै पानी बन्यो । यसरी पहिलो चोटी यो संसार पानी नै पानीको महासागर बन्यो । यो श्रृष्टी बृतान्त आधुनिक बिज्ञानले मान्ने गरेको श्रृष्टी संबन्धि महाबिष्फोट परिघट्नासंग केहि हदसम्म मेल खान जान्छ । हाम्रा पिता पुर्खाहरु बैज्ञानिक भएरै महाबिष्फोट संग मिल्ने गरी श्रृष्टी बृतान्त अबश्य पनि बिकास गरेका होइनन् तर हजारौं बर्षको चिन्तन र अनुभब जन्य ज्ञानको कारण उनीहरुले बिशाल आकास बाट नै धर्ती सुरु भएको हुनु पर्छ भन्ने लख काटेको हुनु पर्दछ । महाबिष्फोट संग मिल्न जानु एक संयोग हुन सक्दछ । मुन्दुम बिकासको बेला आदिम भौतिकबादको समय थियो जहाँ कुनै इश्वरीय परिकल्पना थिएन । शक्तिको स्रोत नै पितृ र प्रकृति भन्ने मान्यता थियो । पितृ पुर्खाहरुको कारणले मानब जीबन छ र प्रकृतिको कारणले जगत छ भन्ने आम मान्यता थियो । त्यसैले पनि किराती पितृहरु भन्दा पनि शक्तिशाली प्रकृतिबाट जीबन र जगतको श्रृष्टी भएको होे भन्ने किराती पुर्खाहरुले मान्नु युक्ति संगत देखिन्छ । कतिपय किरातीहरुको श्रृष्टी कथा शुन्यबाट सुरु हुन्छ भने अन्यको हकमा तल बताइए जसरी महासागरबाट सुरु हुन्छ । 
किराती मुन्दुम अनुसार धेरै पहिला पृथ्बी जताततै पानी नै पानी थियो । कहिं पनि जमीनको भाग थिएन । जमीन नभए पछि मानिस लगायत कुनै थलचरहरु पनि थिएनन् । पानी नै पानी भएको महासागरमा हावाको कारण लगातार छालहरु चलिरहन्थ्यो । कतै समुन्द्रको छाल अजिंगर र नागहरुले बनाएको भन्ने गर्छन् । त्यसको मतलब जमीन र मानब उत्पिति अघि जीबहरु थियो भन्ने अर्थ लाग्दछ । ती छालहरुको कारण पानीको सतहमा फिंजहरु उत्पन्न भयो । लगातारको छालले गर्दा ठुलो मात्रामा सागरै भरी फिंज उत्पन्न भयो । त्यो छाल र फिंज उत्पन्न हुने क्रम लामो समयसम्म जारी रह्यो । यसरी उत्पन्न भएको फिंजहरु एक अपसमा मिली अर्धठोस हुँदै ठोस पदार्थमा परिणत भयो । उक्त पदार्थ कडा बन्ने क्रममा दर्शन ढुंगा बन्न पुग्यो । यसरी समुद्र माथि थुप्रै दर्शन ढुंगाहरु तयार भयो । यसरी बनेको दर्शन ढुंगाहरुको चेपमा रहेको अर्धठोस फिंजहरुमा पहिलो बनस्पतिको रुपमा उन्यु पलायो । यसरी उन्यु पलाउने, बढ्ने, मर्ने र कुहिने क्रम लामो समय सम्म जारी रहँदा कुहेको उन्युको ठुलो थुप्राहरु तयार भए । ती थुप्राहरुमा पहिलो प्राणी धमिराहरु उत्पन्न भयो । धमिराहरुले मरेका उन्युहरु, पानीको फिंजहरु र दर्शन ढुंगाहरुबाट माटो बनाए । त्यो माटोबाट धमिराहरुले ठुला ठुला माटाका ढिकुरोहरु बनाए । यसरी पानी नै पानी भएको पृथ्बीमा ढुंगा र माटो सहितको जमीन तयार भयो । ती माटोको ढिकुरोहरुमा निभु च्याउ पलायो । ती निभु च्याउहरु पलाउने, बढ्ने, मर्ने र कुहिने क्रम जारी रह्यो । यसै क्रममा कुहिएको निभु च्याउहरुबाट खुम्ले किराहरु उत्पन्न भए । कालान्तरमा ती नै खुम्ले किराहरु मध्ये एक बाट श्रृष्टीकी पहिलो महिला रिभ्याँमा दिदी र पहिलो पुरुष रिकापा भाईको रुपमा उत्पन्न भए । यसरी मुन्दुम अनुसार किराती पुर्खाहरुको उत्पति भएको थियो । यो प्रकृया पुरा हुन हजारौं लाखौं बर्ष लागेको हुनु पर्दछ । रिभ्याँमा र रिकापाको उत्पति हुँदासम्म यसै प्रकृयाबाट श्रृष्टी अघि बढि बन, जंगल, खोला नाला, भिर पाखा, जीब जन्तुहरु बनि सकेको हुन पर्दछ । 
माथिको कथनबाट पनि किरातीहरुको जीबन र जगतको श्रृष्टीबारे मान्यता आदिम भोतिकबादी प्रकारको छ । त्यहाँ कुनै पनि प्रकारको आकस्मिकता वा अलौकिकता छैन भलै श्रृष्टीको क्रमको कडिहरु भने टुटेका छन् । यसरी किराती जगत र जीबनको श्रृष्टी संबन्धि अबधारणा चाल्र्स डार्बिनको बिकासबादसंग पनि केहि हदसम्म मेल खान जान्छ । तर पानीबाट अर्धठोस फिंज, त्यसबाट ठोस ढुंगाको उत्पति, निर्जीबबाट सामान्य सजीब बनस्पती उन्यु, अनि साधरण जीब धमिरा हुँदै बिशिष्ट जीब मानबसम्म आउँदा बिकासबादको क्रम मिलेको छ तर बीच बीचको कडीहरु भने टुटेका छन् । जस्तै सामुद्रिक बनस्पतिहरु नभै एकै चोटी उन्यु उत्पती हुनु, एक कोषिय जीबहरु उत्पती नभै धमिरा उत्पती हुनु, खुम्ले किराबाट मानब उत्पती हुनु । रिकापा र रिभ्याँमा पहिलो किराती पुर्खाहरु भए पनि पहिलो मानबहरु होइनन् भन्ने अनुमान काल बिश्लेषणबाट गर्न सकिन्छ । सुन्दा असंगत लागे पनि किराती श्रृष्टी कथामा बिकासबाद संग मिल्ने गरेर तादम्यता छ भलै केहि कडीहरु टुटेका छन् । किराती पुर्खाहरुको पुस्तौं पुस्ता मौखिक रुपमा पुस्तान्तरण भएको अनुभब जन्य ज्ञानमा केहि कडीहरु टुट्नु स्वाभाबिक हो । यस प्रकारको अनुभब जन्य प्राचीन ज्ञानको भण्डार मुन्दुममा जीबन र जगत संबन्धि प्राग ऐतिहासिक भौतिकबादले यति सुन्दर ढंगले निरन्तरता पाउनु नै ऐतिहासिक, प्राज्ञिक, पुरातात्वीक, साँस्कृतिक महत्व हो । समयको कारण तथा ज्ञानहरुको सीमाको कारण नै यस्ता बिकासबादको केहि कडीहरु टुटेका हुन् जुन स्वभाबिक छ । 
रिभ्याँमा र रिकापा मैदानी भुगोल नियामामा पैदा भएका थिए । नियामा भनेकै महासागरमा बनेको माटो र ढुंगाको जमीन हो । मुन्दुमले नियामा भनेर बंगालको खाडी छेउछाउ देखि गंगाको मैदानको सम्म भुभागलाई इंगित गरेको देखिन्छ । त्यो स्वभाबिक पनि हो किनकि रिभाँमा र रिकापा बंगालकै खाँडी वरी परि उत्पन्न नभए पनि किरातीहरुले समुन्द्र देखेकै बंगालको खाडीमा हुनु पर्दछ । यस प्रकारको बिशाल आकास र समुद्र नै श्रृष्टीको स्रोतको हो भन्ने अबधारणा यसै कारण उत्पन्न भएको हुनु पर्दछ । कतिपय मुन्दुम अध्येताहरुले नियामा भनेको चीनको सिन्जियाङ प्रान्तको निया भन्ने स्थान हुनसक्छ भनी लख काटेका छन् तर यस बारे अरु अनुसन्धान आबश्यक छ । पश्चिमी बैज्ञानिकहरुले मानिसहरु १ लाख बर्ष अघि पुर्बी अफ्रिकाबाट फैलिएको हो भन्ने भनाई संग यसले मेल खान सक्दछ तर नियामा बारेको मुन्दुमी संकेत तेस्तो देखिन्न । फेरी तेति लामो यात्रामा निया संबन्धि स्मरण किराती पुर्खाहरुमा बाँची रह्यो भन्न गाह्रो छ । नेपालकै बुटवलको तिनाउ खोलामा ११ लाख बर्ष पुरानो प्राग ऐतिहासिक मानबको अबशेष भेटिनुले सबै मानिसहरु पुर्बी अफ्रिका बाटै बसाई सरेको हो भन्ने मान्यतामा प्रश्न चिन्ह खडा हुन्छ । इथियोपियामा भेटिएको मानबाबशेष १७ लाख बर्ष पुरानो हो भने नेपालमा भेटिएको आजसम्म भेटिएको बिश्व कै दोस्रो पुरानो मानबाशेष हो । मानिसहरुले यो मानबाशेष राउटे, चेपाङ, किराती लगायतमा आदिम जातीको हुन सक्ने अनुमान लगाएका छन् । २२,००० बर्ष पुराना प्राग ऐतिहासिक ढुंगे हतियारहरु चुरे पहाड तिर भेटिएको छ । यसले पनि नेपाली भुखण्डमा धेरै अघि देखि मानब बसोबास थियो र किरातीहरु यहि भुमीमा उत्पती भएको तिर इंगित गर्दछ । 
रिभ्याँमा र रिकापाले आफ्नो बाल्यकाल शिकार, माछा र कन्दमुलहरु खाँदै त्यहि नियामामा बिताए । बाल्यकालको उत्तरार्धमा भने दिदी रिभ्याँमालाई एक्लै छाडि रिकापा पहाडतिर उक्लियो र त्यहि बस्न थाले । रिकापा पहाड चढी बसेको त्यो स्थान नै साल्पा पोखरी र सिलिचुङ क्षेत्र थियो । यसरी रिभ्याँमा मैदानमा र रिकापा पहाडमा खेल्दै खाँदै हुर्किए र जवान भए । यसरी एक्लै मैदानमा डुली हिडेको जवान रिभ्याँमालाई एक दिन बिहे गर्ने कुरा मनमा आयो । उनी बसेको मैदानतिर मानिसहरुको कुनै उपस्थिति थिएन । उनको साथी, समाज र इष्टमित्र भनेको नै जीब जन्तु तथा पंक्षिहरु थिए । यसरी अफुलाई सुहाउदो पुरुष मानिस कहाँ पाइएला भनी धेरै दिन सोंच बिचार गर्दा कतै केहि पत्तो लागेन । अन्ततः उनले यस बिषयमा कसै संग कुरा गर्ने निधो गरिन् । एक दिन रिभ्याँमाले तारे चरा खोलै खोला तिउँ तिउँ कराउदै उड्दै गरेको देखिन् । अनि त्यहि तारे चरालाई बोलाई कुरा गरिन् । “तारे चरा म अब जवान युबती भएँ । बिहे गरी घरजम बसाउने रहर लागेको छ । तिमीले कतै मलाई सुहाउने जवान युवा बारे थाहा पाएका छौ ?” तारेचराले भने, “बजै त्यस्तो जवान युवा त मैले कतै देखेको छैन तर माथि लेक तिर एक जना छन् अरे भन्ने चै सुनेको छु । सत्य कुरा के हो त्यो चै थाहा छैन ।” “त्यसो भए लेकतिर गएर त्यो युवालाई भेटी फकाएर मेरो श्रीमान् बन्न लिएर आइदेउ है ।” भनी रिभ्याँमाले तारेचरालाई अनुरोध गरिन् । तारेचराले पनि यो प्रस्ताबलाई स्विका¥यो । मुन्दुममा इतिहास कालमा ढुंगा माटो, बन पाखा, बोट बिरुवा, जीब जनावार सबै बोल्दथे भन्ने बिश्वास छ । आज पनि किरातीहरु सबै सजिब र निर्जिब चिजहरुमा जीबन छ भन्ने मान्दछन् र प्रत्येक चिजको आफ्नो बिशिष्ट ब्याक्तित्व सहित अस्तित्व छ । सबै बस्तुले केहि न केहि बिचार ब्याक्त गरिरहेको हुन्छ । यहाँ यहि मान्यताको साथ नै तारे चरा रिभ्याँमाको लमी भएको भन्ने प्रसंग आएको हुनु पर्दछ । 
रिभ्याँमाले तारे चरालाई लमीको रुपमा मान मनितो गरी निधारमा एउटा ढ्याके पैसा लागाइ दिएर लेक तिर पठाइन् । त्यसैले तारेचराको निधारमा आज पनि ढ्याके पैसाको तारा रहेको बिश्वास गरिन्छ । यहाँ ढ्याके पैसाको चर्चाले पैसा भएको जमाना तिर इंगित गर्छ । यस भेगमा पैसाको प्रचलन २५०० बर्ष अघि तिर भएको पाइन्छ तर किराती बंशावलीलाई नियाल्ने हो भने रिकापाको समय ५००० बर्ष अघिको प्रतित हुन्छ । यसले गर्दा कि रिकापाको समयामा पनि पैसाको प्रचलन थियो भन्ने मान्नु पर्ने हुन्छ कित मौखिक रुपमा भन्दै आएको मुन्दुम श्रृष्टी पैसाको अबिष्कार भए पछि प्रभाबित भएको हुनु पर्दछ । तारे चरा खोलै खोला लेक तिर लाग्यो र खोलाको शीर सम्म पुग्यो तर कतै त्यो युबा मानिसलाई भेटेन । पानी भएको खोलै खोला हिड्ने तारेचरा खोलामा पानी नभए पछि त्यहाँ भन्दा माथि जान सकेन । त्यस पछि फिरेर खोलाको शीर सम्ममा पनि युबा मानिसलाई नभेटेको खबर रिभ्याँमालाई सुनाइन् । अब के गरौं कसो गरौं भनि रहेको बेला रिभ्याँमाले एउटा गंगटा गंगरङ गंगरङ हिड्दै गरेको देखिन् । अनि गंगटालाई बोलाएर भनिन्, “तारेचरालाई समाचारी लमी बनाएर माथि लेक तिर बर खोज्न पठाएको तर खोलाको शीर भन्दा माथि जान नसकेर फर्कि आयो । अब फेरी तिमी दुबै जना केटा र केटी पटिको लमीको रुपमा लेक गई त्यो मानिसलाई लिएर आऊ ।” गंगटाले पनि त्यो प्रस्ताब स्विका¥यो । यसरी गंगटालाई पनि लमीको सम्मान स्वरुप औंठी लगाइदिएर दुबैलाई लेक तिर पठाइन् । त्यसैले गंगटाको औंलामा आज पनि औंठी देखिन्छ । त्यो त्यसैबेलाको औंठी हो भन्ने मान्यता छ । यहाँ औठीको उल्लेख हुनुले धातुको प्रचलन भैसकेको युग भन्ने अर्थ लाग्दछ भलै गैर धातुको समेत औंठी नहुने चै होइन ।
गंगटा र तारेचरा खोलाको शीर सम्म त संग संगै पुगे तर त्यहाँ भन्दा माथि पानी नहुँदा तारेचरा अघि बढ्न सकेन । गंगटा भने कोतर्दै कोतर्दे माथि माथि चढ्न थाल्यो । जहाँ जहाँ पानी भेटियो त्यहाँ त्यहाँ कोतर्दै पानी खोल्सी तिर फर्काउदै गंगटा माथि चढ्थ्यो । पानी आए पछि तारे चरा पनि पानी पछ्याउदै माथि चढ्यो । यसरी अन्ततः उनीहरु त्यो युबा मानिस भएको ठाउँमा पुगे । त्यो ठाउँ अबश्य नै साल्पा सिलिचुङ थियो । त्यो युवा मानिस अरु कोहि नभई रिकापा नै थिए । गंगटा र तारेचराले आफुहरु रिभ्याँमाको कुरा लिएर लमीको रुपमा आएको बृतान्त रिकापालाई सुनायो । रिकापाले पनि लमीहरुको कुरा मान्यो र तल बेसिं मैदानमा उनीहरु संगै झ¥यो । यसरी गंगटाले खोल्सी कोतर्दे संभबत साल्पा पोखरीको पानी तारे चराको निम्ति पठाइदिएको थियो होला ।
मैदानमा रिकापा र रिभ्याँमाको बोल बात भयो । कुरा छिनियो र दुबैले राजी खुसी जोडी बाधे । उनीहरुले गंगटा र तारेचराको शिर उभ्याउनी रीत गरी बिदा गरे । तर गंगटालाई सिर उभ्याउनी चित्त बुझेन र रोरे गरिरह्यो । त्यसैले उसलाई शिर उभ्याउनीमा थप एउटा खड्कुलो दिए । गंगटाले खड्कुलो ढाडमा बोकेर लाँदै गर्दा पनि चित्त नबुझेको झैं गरी ढुंगोको चेप भित्र पस्दै गरेको रिभ्याँमाले देखिन् । यसरी सारै सशन्तोष गरेको देखेर रिभ्याँमाले गंगटालाई दाउराले ढाडमा घोचि दिइन् । यसले गर्दा ढाडमा बोकेको खडकुलो कुच्चियो । आज पनि गंगटाको ढाडमा भएको खबटामा कुच्चिएको देखिन्छ । त्यो त्यसै घट्नाको परिणाम भन्ने मानिएको छ । गंगटाको खबटा चैं रिभ्याँमा र रिकापाले थप दिएको शिर उभ्याउनीको खड्कुला हो भनिन्छ । यसरी प्रत्येक चिज किन कसरी भयो भन्ने बारेमा किरातीहरुको आफ्नो छुट्टै मिथक हुने गरेको छ । कारण र असरको दार्शनिक मान्यता किराती मुन्दुमामा पाइन्छ । यहाँ फेरी धातुको नै खड्कुला समेत प्रयोग भएकोले यो अबश्य पनि धातुको युग थियो । गंगटालाई प्रतिकात्मक रुपमा लमीको रुपमा लिइएको हुनु पर्दछ । साल्पा सिलिचुुङ जस्तो लेकमा गंगटाले खनेर मात्र पानी उब्जाउन सक्दछ भन्ने किराती पुर्खाहरुको अनुमान हुन सक्दछ ।
यसरी जोडी बाँधेको गरेको केहि बर्ष पछि उनीहरुको एक छोरी पैदा भइन् । रिभ्याँमा नानासंग सुतेर जन्मेको हुनाले छोरीको नाम नाइम्मा भएको भनाइ पनि छ । नाइम्मालाई नै सुम्निमा वा सुम्दिमा पनि भन्ने गरिएको छ । एक दिन रिभ्याँमा पानी लिन गएर घर फिर्दै थिइन् । रिकापा भने नानी खेलाउदै थिए । रिभ्याँमा घर बाहिर आइपुग्दा रिकापाले छारीलाई, “तिमी एक हिसाबले मेरो छारी हो, अर्को हिसाबले भन्जी हो ।” भन्दै खेलाउदै गरेको कुरा सुनिन् । यस्तो कुरा सुनेर रिभ्याँमा छक्क परिन् । घर भित्र गएर छोरीलाई किन भान्जी पनि हो भनेको भनेर केर कार गरिन् । तर रिकापाले होइन केहि पनि होइन भनी टारि रह्यो । रिभ्याँमाले जिद्धी गर्न थाले पछि उनी उठेर जंगल तिर हिड्यो । बास्तबमा रिभ्याँमा र रिकपा दिदी भाई थिए । त्यो हिसाबले नाइम्मा रिकापाको भन्जी पनि थियो छोरी पनि थियो । यो कुरा रिकापालाई थाहा थियो तर रिभ्याँमालाई भने उनीहरु दिदी भाई हो भन्ने कुरा थाहा थिएन । उनलाई आफ्नो भाई कहाँ कसो भयो थाहा थिएन । रिकापा अरु नै पुरुष हुनु पर्छ भन्ने उनको ठम्याई थियो । यसरी आफ्नै सहोदर दिदीसंग थाहा पाई पाई संगसर्ग गरेको लाज गालको कारण रिकापा जंगल तिरै बँदेलको चोला लिएर अलप भए । यसरी आदिकालमा किराती मात्र होइन सबै मानब जातीहरु परिवार भित्रै बिहेबारी गर्दथे भन्ने प्रमाण मिल्दछ । यसै अबशेषको रुपमा मामा चेला फुपु चेला बिहेबारी हुने चलन कतिपय नेपाली समुदायमा अझै पनि छ ।
यसरी रिकापा अलप भए पछि रिभ्याँमाले जेन तेन नाइम्मालाई हुर्काउदै पतिको प्रतिक्षा गर्न थालिन् । नजिकैको जंगलमा कागुनी लगाएकी थिइन् तर संधै एउटा बंदेल आएर कागुनी नष्ट गर्ने काम गर्दथ्यो । यसबाट दिक्दार भएर एक दिन पासो थापेर आइन् । भोली गएर हेर्दा पासोमा बंदेल परेर मरेको रैछ । त्यस बदेललाई घर ल्याई बनाई तुल्याई रिभ्याँमाले खाइन् । हड्डी कुड्डी पाखा तिर फालिदिइन् । बाँकी रहेको आन्द्रालाई बनाई तुल्याई भारमा सुकाइन् । खेती पातीको प्रचलन हलेशीमा रैछाकुले सुरु गरेको भन्ने भनाई छ । यो परिघट्ना रैछाकुले भन्दा अघिको हो । त्यसैले त्यो भन्दा अघि पनि अब्याबस्थितै सहि खेती लाउने प्रचलन सुरु भएको अनुमान लाउन सकिन्छ । 
एक दिन सुकाएको आन्द्राबाट सलपाको रुपमा रिकापा प्रकट भयो । रिकापालाई देखेर रिभ्याँमा खुसी भइन् र कहाँ कता अलप भएको भनी सोधि खोजी गरिन् । रिकपालाई बंदेलले गरेको सबै उधुम बारे बताइन् र बंदेललाई मारेर खाएको बृतान्त सुनाइन् । तब रिकपाले त्यो बंदेल अफु भएको र रिभ्याँमाले आफ्नै लोग्नेको मासु खाएको बतायो । यो सुनेर रिभ्याँमा अक्क न बक्क भइन् र भारमा सुकाई राखेको बंदेलको आन्द्रालाई फलिदिइन् । यसरी बंदेलको आन्द्राबाट किराती आदी पिता रिकपा सालपाको रुपमा प्रकट भएको हुनाले किरातीहरुले सुंगुरको आन्द्रा खाँदैनन् । पहिले रिकापा र रिभ्याँमा माइती चेली भएको र अब सालपाको रुप धारण गरे पछि कुटुम्बेरी भएको भन्ने कुरा सालपाले रिभ्याँमालाई बतायो । यस भन्दा अघि परवार भित्रै संगसर्ग गर्ने प्रचलन भएकोमा सालपाको पाला देखि कुटुम्बेरी बीचमा मात्र यौन सम्बन्ध राख्ने बिबाह र परवारको प्ररम्भिक चरण सुरु भएको हुनु पर्दछ । किरातीहरुमा कुटुम्बेरी छुट्याउन सामै तथा पाछा छुट्याउने प्रचलन पनि यहिं परिघटनाको निरन्तरता हुनु पर्दछ । यसरी रिकापाको अर्को नाम नै सालपा हो । सालपा र रिभ्याँमा लाई नै अपभ्रंश बस साल्पै राजा साल्पै रानी भनिएको हो । यसै भएकोले साल्पा सिलिचुङ किराती श्रृष्टीको केन्द्र हो । उनीहरुको नाममा नै पोखरीको नाम साल्पा रहन गएको हो । रिभ्याँमालाई कतै रिबृमा र कतै रिब्लिमा पनि भन्ने गरिएको छ ।

किन साकेला पूजा गरिन्छ ?

किन साकेला पूजा गरिन्छ ?
सारंशमा भन्नु पर्दा हामी किराँतिहारू पित्री र प्राकृति पूजक भएकाले हामीले त्यो बर्ष अन्न बाली सप्रियोस, सह काल होस् अनिकाल नलागोस र रोग व्यधी नलागोस भन्ने पुकार नै हो । सकेला भुमी देव्लाई पूजा गर्नुको प्रमुख उदेश्य एसका अलावा यो हाम्रो जातीय मौलिक पहिचान पनि हो।यो चाडलाई हामी सबैले निरन्तरता दिनु नै हाम्रो किराँत राईको मौलितालाई जीवन्त दिनु पनि हो। 

साकेला सिली भनेको के हो ?
साकेला भनेको मुन्धुमी तन्त्र मन्त्रले उत्खनन गरेको पत्थर या ढुंगा जस्तो देखिने भुमिदेव हो भने, सिली भनेको साधारण भाषामा नाँच हो । तर, किरात राईहरुको मुन्धुमी अर्थ अलिक पृथक छ । सिली भनेको नाँच भए पनि सर्वसाधारणले नाचिने नाँच लाई साकेला सिली भनिन्दैन । किरात राईहरुले नाँच्ने सिली र नाँच भनेको नितान्त पशु पन्छीहरुको नाँच या अनुकरण हो । किरात राईहरुको पौराणिक उत्पति र जीवन शैली समेत उक्त सिलिले बोलेको हुन्छ । यो साकेला सिलीलाई कुनै नृत्य प्रशिक्षकले प्रतिपादन गरेर नाचिने होइन,। 

उदाहरणका लागि सिलिहरु
१ तोयामा खियामा सिली । कपाश छरे देखि कपडा बुनेर ओढे सम्म
२ चासुंग सिली । अन्न बालि बिउ छर्ने देखि भित्र्याउने सम्म
३ बोखामा सिली । पृथ्वीलाई ढोग्ने सिली
४ कोकोले सिली । छेपारो को अनुकरण
५ खासिमा सिली । झिंगा को अनुकरण
६ फुइपा सिली ।बादरको को अनुकरण
७ वापा वाम्मा सिली । कुखुराको भने पोथीको अनुकरण
८ क्रावा सिली । गंगटा को अनुकरण
९ कुप्पामा सिली । उपियाको अनुकरण