साल्पा ,,धेरै पहिले बर्तमान पुर्बी नेपालमा रहेको किरात भुमीमा आदी किराती पुर्खा सालपा नाम गरेको एक राजा र रिभ्याँमा नाम गरेको उनकी रानी बस्दथे । सालपाको पहिलेको नाम रिकापा थिए । आफ्नो दैनन्दिनको कामबाट दिक्दार भएर एक दिन ती किराती राजा र रानी लेकतिर हालको साल्पाको भ्रमणमा निक्लिए । उनीहरुको जोडी बाँधिनु अघि सालपा रिकापाको रुपमा त्यहि लेकको साल्पा र सिलिचुङ तिर बस्दथे भने रिभ्याँमा तल बेसी तिर बस्दथिन् । त्यसैले सालपालाई आफ्नी रानीलाई अफुले बाल्यकाल गुजारेको रमाइलो डाँडा, पाखा पखेरा, बन पात र पोखरीहरु देखाउन चाहन्थे । यसरी लेक तिर उक्लिंदै जाँदा रानीलाई टाउको दुख्ने तथा बेहोसी हुने बिमारीले समात्यो । संभबतः ती तल बेंसी तिर बस्ने रानीलाई ३५५० मिटर भन्दा उचाईको डाँडातिर लेक लागेको थियो होला । रानीको किन टाउको दुख्यो भनेर राजा चिन्तित भए । उनीहरु जसै लेकको एक पोखरी (हालको साल्पा पोखरी) पुगे, नाटकिय रुपमा रानीको टाउको दुख्न निको भयो । पोखरी पुग्नु अगाडीको डाँडा भन्दा पोखरी १०० मिटर जती तल पर्दछ । लेक लाग्दा ५०–१०० मिटर तल ओर्लिनाले हावाको दबाब र अक्सिजनको मात्रा बढ्नाले पनि बिषेक हुन्छ । संभबतः ती किराती रानी त्यहि कारणले निको भइन । संभबतः सालपा रिकापा हुँदा बसेको तथा नाचेको सिलिचुङ जस्को उचाई ४१०० मिटरमा पनि उनीहरु गएको हुन सक्दछन् । त्यसै कारण रानीलाई बढि लेक लागेको हुन सक्दछ । त्यस समय उक्त पोखरी निकै ठुलो थियो । शान्त बाताबरण, स्वच्छ पानी र रानीको बिमारी पनि निको भए पछि राजा रानी दुबै खुसी भए । रानी कञ्चन पानी संग खेल्न थालिन् भने राजा पोखरी वरपर के कसो रैछ भनी जाँच परख गर्न थाले । यति कै मा पोखरीबाट ठुलो नाग निक्लिएर रानीलाई क्वप्लक्कै निली पोखरीमा डुब्यो । त्यसरी रानीलाई नागले निलेको राजाले देखेन । पोखरी वरीपरि टहली फर्केर अउँदा रानी नदेखेर राजा अत्तालियो । रानीको बेहोसी हुने बिमारी फेरी सुरु भएर कतै गई होलिन भनेर राजाले यता उता खोजे । तर रानी कतै भेटिइनन् । उनको प्रिय रानी हराएकोमा राजा अति दुखित भए । उन्ले भीर पाखा, झोर जंगलमा कैयौं दिन रानीलाई खोजे तर रानी भटिइनन् । त्यसैले उनी निरास भएर आफ्नो दरबारमा फर्किए । कतै हराएकी रानी भेटि पो हालिन्छ कि भनी राजा समय समयमा उक्त पोखरी गइरहन्थे तर उनी मरुन्जेल सम्मै रानी भेटिएनन् । यहाँ नागले साल्पा रानीलाई निलेको कथन छ । संभबतः यो उचाईमा नाग थिएन होला तर प्रत्येक पानीको स्रोतमा नाग नगेनी हुन्छ भन्ने किराती बिश्वासको कारण रानी हराउँदा राजालाई नागले निलेको भन्ने परेको हुन सक्दछ । यस पोखरी वरिपरी अक्करे भिरहरु छन् । त्यसैले रानी पनि वरपर टहल्न वा शौच गर्न जाँदा भिरबाट धेरै तल खसेर राजाले पत्तो नापाएको पनि हुन सक्दछ । यस प्रकारको बियोगान्त प्राचीन घट्ना संग यो पोखरी जोडिएको छ । यसरी सालपा राजा र रानीको बियोगान्त कथासंग जोडिएको हुनाले उक्त पोखरीको नाम पनि साल्पा रहन गयो । यस पोखरी साल्पै राजा साल्पै रानीको प्रतिक हुन गयो । यसै कारण आम किराती तथा गैर किरातीहरु उक्त स्थान र नजिकै रहेको सिलिचुङमा सक्दा सालै पिच्छे नसक्दा जीवनमा ३ चोटी जानु पर्दछ भन्ने मान्यता राख्दन् । सालपा राजाले उक्त स्थान संधै गैरहने कारणले यो प्रचलनको सुरु भएको हुनु पर्दछ ।
copy by man bahadur rai nambhocha
''श्रृष्टी COPY BY, Man Bahadur Rai facebook
किराती मुन्दुम अनुसार धेरै पहिले यो ब्रम्हाण्ड शुन्य मात्र थियो । त्यो शुन्यलाई किरातीहरुले आकास पनि भन्ने गरेका छन् । त्यो आकास अचानक फुटेर जता ततै पानी नै पानी बन्यो । यसरी पहिलो चोटी यो संसार पानी नै पानीको महासागर बन्यो । यो श्रृष्टी बृतान्त आधुनिक बिज्ञानले मान्ने गरेको श्रृष्टी संबन्धि महाबिष्फोट परिघट्नासंग केहि हदसम्म मेल खान जान्छ । हाम्रा पिता पुर्खाहरु बैज्ञानिक भएरै महाबिष्फोट संग मिल्ने गरी श्रृष्टी बृतान्त अबश्य पनि बिकास गरेका होइनन् तर हजारौं बर्षको चिन्तन र अनुभब जन्य ज्ञानको कारण उनीहरुले बिशाल आकास बाट नै धर्ती सुरु भएको हुनु पर्छ भन्ने लख काटेको हुनु पर्दछ । महाबिष्फोट संग मिल्न जानु एक संयोग हुन सक्दछ । मुन्दुम बिकासको बेला आदिम भौतिकबादको समय थियो जहाँ कुनै इश्वरीय परिकल्पना थिएन । शक्तिको स्रोत नै पितृ र प्रकृति भन्ने मान्यता थियो । पितृ पुर्खाहरुको कारणले मानब जीबन छ र प्रकृतिको कारणले जगत छ भन्ने आम मान्यता थियो । त्यसैले पनि किराती पितृहरु भन्दा पनि शक्तिशाली प्रकृतिबाट जीबन र जगतको श्रृष्टी भएको होे भन्ने किराती पुर्खाहरुले मान्नु युक्ति संगत देखिन्छ । कतिपय किरातीहरुको श्रृष्टी कथा शुन्यबाट सुरु हुन्छ भने अन्यको हकमा तल बताइए जसरी महासागरबाट सुरु हुन्छ ।
किराती मुन्दुम अनुसार धेरै पहिला पृथ्बी जताततै पानी नै पानी थियो । कहिं पनि जमीनको भाग थिएन । जमीन नभए पछि मानिस लगायत कुनै थलचरहरु पनि थिएनन् । पानी नै पानी भएको महासागरमा हावाको कारण लगातार छालहरु चलिरहन्थ्यो । कतै समुन्द्रको छाल अजिंगर र नागहरुले बनाएको भन्ने गर्छन् । त्यसको मतलब जमीन र मानब उत्पिति अघि जीबहरु थियो भन्ने अर्थ लाग्दछ । ती छालहरुको कारण पानीको सतहमा फिंजहरु उत्पन्न भयो । लगातारको छालले गर्दा ठुलो मात्रामा सागरै भरी फिंज उत्पन्न भयो । त्यो छाल र फिंज उत्पन्न हुने क्रम लामो समयसम्म जारी रह्यो । यसरी उत्पन्न भएको फिंजहरु एक अपसमा मिली अर्धठोस हुँदै ठोस पदार्थमा परिणत भयो । उक्त पदार्थ कडा बन्ने क्रममा दर्शन ढुंगा बन्न पुग्यो । यसरी समुद्र माथि थुप्रै दर्शन ढुंगाहरु तयार भयो । यसरी बनेको दर्शन ढुंगाहरुको चेपमा रहेको अर्धठोस फिंजहरुमा पहिलो बनस्पतिको रुपमा उन्यु पलायो । यसरी उन्यु पलाउने, बढ्ने, मर्ने र कुहिने क्रम लामो समय सम्म जारी रहँदा कुहेको उन्युको ठुलो थुप्राहरु तयार भए । ती थुप्राहरुमा पहिलो प्राणी धमिराहरु उत्पन्न भयो । धमिराहरुले मरेका उन्युहरु, पानीको फिंजहरु र दर्शन ढुंगाहरुबाट माटो बनाए । त्यो माटोबाट धमिराहरुले ठुला ठुला माटाका ढिकुरोहरु बनाए । यसरी पानी नै पानी भएको पृथ्बीमा ढुंगा र माटो सहितको जमीन तयार भयो । ती माटोको ढिकुरोहरुमा निभु च्याउ पलायो । ती निभु च्याउहरु पलाउने, बढ्ने, मर्ने र कुहिने क्रम जारी रह्यो । यसै क्रममा कुहिएको निभु च्याउहरुबाट खुम्ले किराहरु उत्पन्न भए । कालान्तरमा ती नै खुम्ले किराहरु मध्ये एक बाट श्रृष्टीकी पहिलो महिला रिभ्याँमा दिदी र पहिलो पुरुष रिकापा भाईको रुपमा उत्पन्न भए । यसरी मुन्दुम अनुसार किराती पुर्खाहरुको उत्पति भएको थियो । यो प्रकृया पुरा हुन हजारौं लाखौं बर्ष लागेको हुनु पर्दछ । रिभ्याँमा र रिकापाको उत्पति हुँदासम्म यसै प्रकृयाबाट श्रृष्टी अघि बढि बन, जंगल, खोला नाला, भिर पाखा, जीब जन्तुहरु बनि सकेको हुन पर्दछ ।
माथिको कथनबाट पनि किरातीहरुको जीबन र जगतको श्रृष्टीबारे मान्यता आदिम भोतिकबादी प्रकारको छ । त्यहाँ कुनै पनि प्रकारको आकस्मिकता वा अलौकिकता छैन भलै श्रृष्टीको क्रमको कडिहरु भने टुटेका छन् । यसरी किराती जगत र जीबनको श्रृष्टी संबन्धि अबधारणा चाल्र्स डार्बिनको बिकासबादसंग पनि केहि हदसम्म मेल खान जान्छ । तर पानीबाट अर्धठोस फिंज, त्यसबाट ठोस ढुंगाको उत्पति, निर्जीबबाट सामान्य सजीब बनस्पती उन्यु, अनि साधरण जीब धमिरा हुँदै बिशिष्ट जीब मानबसम्म आउँदा बिकासबादको क्रम मिलेको छ तर बीच बीचको कडीहरु भने टुटेका छन् । जस्तै सामुद्रिक बनस्पतिहरु नभै एकै चोटी उन्यु उत्पती हुनु, एक कोषिय जीबहरु उत्पती नभै धमिरा उत्पती हुनु, खुम्ले किराबाट मानब उत्पती हुनु । रिकापा र रिभ्याँमा पहिलो किराती पुर्खाहरु भए पनि पहिलो मानबहरु होइनन् भन्ने अनुमान काल बिश्लेषणबाट गर्न सकिन्छ । सुन्दा असंगत लागे पनि किराती श्रृष्टी कथामा बिकासबाद संग मिल्ने गरेर तादम्यता छ भलै केहि कडीहरु टुटेका छन् । किराती पुर्खाहरुको पुस्तौं पुस्ता मौखिक रुपमा पुस्तान्तरण भएको अनुभब जन्य ज्ञानमा केहि कडीहरु टुट्नु स्वाभाबिक हो । यस प्रकारको अनुभब जन्य प्राचीन ज्ञानको भण्डार मुन्दुममा जीबन र जगत संबन्धि प्राग ऐतिहासिक भौतिकबादले यति सुन्दर ढंगले निरन्तरता पाउनु नै ऐतिहासिक, प्राज्ञिक, पुरातात्वीक, साँस्कृतिक महत्व हो । समयको कारण तथा ज्ञानहरुको सीमाको कारण नै यस्ता बिकासबादको केहि कडीहरु टुटेका हुन् जुन स्वभाबिक छ ।
रिभ्याँमा र रिकापा मैदानी भुगोल नियामामा पैदा भएका थिए । नियामा भनेकै महासागरमा बनेको माटो र ढुंगाको जमीन हो । मुन्दुमले नियामा भनेर बंगालको खाडी छेउछाउ देखि गंगाको मैदानको सम्म भुभागलाई इंगित गरेको देखिन्छ । त्यो स्वभाबिक पनि हो किनकि रिभाँमा र रिकापा बंगालकै खाँडी वरी परि उत्पन्न नभए पनि किरातीहरुले समुन्द्र देखेकै बंगालको खाडीमा हुनु पर्दछ । यस प्रकारको बिशाल आकास र समुद्र नै श्रृष्टीको स्रोतको हो भन्ने अबधारणा यसै कारण उत्पन्न भएको हुनु पर्दछ । कतिपय मुन्दुम अध्येताहरुले नियामा भनेको चीनको सिन्जियाङ प्रान्तको निया भन्ने स्थान हुनसक्छ भनी लख काटेका छन् तर यस बारे अरु अनुसन्धान आबश्यक छ । पश्चिमी बैज्ञानिकहरुले मानिसहरु १ लाख बर्ष अघि पुर्बी अफ्रिकाबाट फैलिएको हो भन्ने भनाई संग यसले मेल खान सक्दछ तर नियामा बारेको मुन्दुमी संकेत तेस्तो देखिन्न । फेरी तेति लामो यात्रामा निया संबन्धि स्मरण किराती पुर्खाहरुमा बाँची रह्यो भन्न गाह्रो छ । नेपालकै बुटवलको तिनाउ खोलामा ११ लाख बर्ष पुरानो प्राग ऐतिहासिक मानबको अबशेष भेटिनुले सबै मानिसहरु पुर्बी अफ्रिका बाटै बसाई सरेको हो भन्ने मान्यतामा प्रश्न चिन्ह खडा हुन्छ । इथियोपियामा भेटिएको मानबाबशेष १७ लाख बर्ष पुरानो हो भने नेपालमा भेटिएको आजसम्म भेटिएको बिश्व कै दोस्रो पुरानो मानबाशेष हो । मानिसहरुले यो मानबाशेष राउटे, चेपाङ, किराती लगायतमा आदिम जातीको हुन सक्ने अनुमान लगाएका छन् । २२,००० बर्ष पुराना प्राग ऐतिहासिक ढुंगे हतियारहरु चुरे पहाड तिर भेटिएको छ । यसले पनि नेपाली भुखण्डमा धेरै अघि देखि मानब बसोबास थियो र किरातीहरु यहि भुमीमा उत्पती भएको तिर इंगित गर्दछ ।
रिभ्याँमा र रिकापाले आफ्नो बाल्यकाल शिकार, माछा र कन्दमुलहरु खाँदै त्यहि नियामामा बिताए । बाल्यकालको उत्तरार्धमा भने दिदी रिभ्याँमालाई एक्लै छाडि रिकापा पहाडतिर उक्लियो र त्यहि बस्न थाले । रिकापा पहाड चढी बसेको त्यो स्थान नै साल्पा पोखरी र सिलिचुङ क्षेत्र थियो । यसरी रिभ्याँमा मैदानमा र रिकापा पहाडमा खेल्दै खाँदै हुर्किए र जवान भए । यसरी एक्लै मैदानमा डुली हिडेको जवान रिभ्याँमालाई एक दिन बिहे गर्ने कुरा मनमा आयो । उनी बसेको मैदानतिर मानिसहरुको कुनै उपस्थिति थिएन । उनको साथी, समाज र इष्टमित्र भनेको नै जीब जन्तु तथा पंक्षिहरु थिए । यसरी अफुलाई सुहाउदो पुरुष मानिस कहाँ पाइएला भनी धेरै दिन सोंच बिचार गर्दा कतै केहि पत्तो लागेन । अन्ततः उनले यस बिषयमा कसै संग कुरा गर्ने निधो गरिन् । एक दिन रिभ्याँमाले तारे चरा खोलै खोला तिउँ तिउँ कराउदै उड्दै गरेको देखिन् । अनि त्यहि तारे चरालाई बोलाई कुरा गरिन् । “तारे चरा म अब जवान युबती भएँ । बिहे गरी घरजम बसाउने रहर लागेको छ । तिमीले कतै मलाई सुहाउने जवान युवा बारे थाहा पाएका छौ ?” तारेचराले भने, “बजै त्यस्तो जवान युवा त मैले कतै देखेको छैन तर माथि लेक तिर एक जना छन् अरे भन्ने चै सुनेको छु । सत्य कुरा के हो त्यो चै थाहा छैन ।” “त्यसो भए लेकतिर गएर त्यो युवालाई भेटी फकाएर मेरो श्रीमान् बन्न लिएर आइदेउ है ।” भनी रिभ्याँमाले तारेचरालाई अनुरोध गरिन् । तारेचराले पनि यो प्रस्ताबलाई स्विका¥यो । मुन्दुममा इतिहास कालमा ढुंगा माटो, बन पाखा, बोट बिरुवा, जीब जनावार सबै बोल्दथे भन्ने बिश्वास छ । आज पनि किरातीहरु सबै सजिब र निर्जिब चिजहरुमा जीबन छ भन्ने मान्दछन् र प्रत्येक चिजको आफ्नो बिशिष्ट ब्याक्तित्व सहित अस्तित्व छ । सबै बस्तुले केहि न केहि बिचार ब्याक्त गरिरहेको हुन्छ । यहाँ यहि मान्यताको साथ नै तारे चरा रिभ्याँमाको लमी भएको भन्ने प्रसंग आएको हुनु पर्दछ ।
रिभ्याँमाले तारे चरालाई लमीको रुपमा मान मनितो गरी निधारमा एउटा ढ्याके पैसा लागाइ दिएर लेक तिर पठाइन् । त्यसैले तारेचराको निधारमा आज पनि ढ्याके पैसाको तारा रहेको बिश्वास गरिन्छ । यहाँ ढ्याके पैसाको चर्चाले पैसा भएको जमाना तिर इंगित गर्छ । यस भेगमा पैसाको प्रचलन २५०० बर्ष अघि तिर भएको पाइन्छ तर किराती बंशावलीलाई नियाल्ने हो भने रिकापाको समय ५००० बर्ष अघिको प्रतित हुन्छ । यसले गर्दा कि रिकापाको समयामा पनि पैसाको प्रचलन थियो भन्ने मान्नु पर्ने हुन्छ कित मौखिक रुपमा भन्दै आएको मुन्दुम श्रृष्टी पैसाको अबिष्कार भए पछि प्रभाबित भएको हुनु पर्दछ । तारे चरा खोलै खोला लेक तिर लाग्यो र खोलाको शीर सम्म पुग्यो तर कतै त्यो युबा मानिसलाई भेटेन । पानी भएको खोलै खोला हिड्ने तारेचरा खोलामा पानी नभए पछि त्यहाँ भन्दा माथि जान सकेन । त्यस पछि फिरेर खोलाको शीर सम्ममा पनि युबा मानिसलाई नभेटेको खबर रिभ्याँमालाई सुनाइन् । अब के गरौं कसो गरौं भनि रहेको बेला रिभ्याँमाले एउटा गंगटा गंगरङ गंगरङ हिड्दै गरेको देखिन् । अनि गंगटालाई बोलाएर भनिन्, “तारेचरालाई समाचारी लमी बनाएर माथि लेक तिर बर खोज्न पठाएको तर खोलाको शीर भन्दा माथि जान नसकेर फर्कि आयो । अब फेरी तिमी दुबै जना केटा र केटी पटिको लमीको रुपमा लेक गई त्यो मानिसलाई लिएर आऊ ।” गंगटाले पनि त्यो प्रस्ताब स्विका¥यो । यसरी गंगटालाई पनि लमीको सम्मान स्वरुप औंठी लगाइदिएर दुबैलाई लेक तिर पठाइन् । त्यसैले गंगटाको औंलामा आज पनि औंठी देखिन्छ । त्यो त्यसैबेलाको औंठी हो भन्ने मान्यता छ । यहाँ औठीको उल्लेख हुनुले धातुको प्रचलन भैसकेको युग भन्ने अर्थ लाग्दछ भलै गैर धातुको समेत औंठी नहुने चै होइन ।
गंगटा र तारेचरा खोलाको शीर सम्म त संग संगै पुगे तर त्यहाँ भन्दा माथि पानी नहुँदा तारेचरा अघि बढ्न सकेन । गंगटा भने कोतर्दै कोतर्दे माथि माथि चढ्न थाल्यो । जहाँ जहाँ पानी भेटियो त्यहाँ त्यहाँ कोतर्दै पानी खोल्सी तिर फर्काउदै गंगटा माथि चढ्थ्यो । पानी आए पछि तारे चरा पनि पानी पछ्याउदै माथि चढ्यो । यसरी अन्ततः उनीहरु त्यो युबा मानिस भएको ठाउँमा पुगे । त्यो ठाउँ अबश्य नै साल्पा सिलिचुङ थियो । त्यो युवा मानिस अरु कोहि नभई रिकापा नै थिए । गंगटा र तारेचराले आफुहरु रिभ्याँमाको कुरा लिएर लमीको रुपमा आएको बृतान्त रिकापालाई सुनायो । रिकापाले पनि लमीहरुको कुरा मान्यो र तल बेसिं मैदानमा उनीहरु संगै झ¥यो । यसरी गंगटाले खोल्सी कोतर्दे संभबत साल्पा पोखरीको पानी तारे चराको निम्ति पठाइदिएको थियो होला ।
मैदानमा रिकापा र रिभ्याँमाको बोल बात भयो । कुरा छिनियो र दुबैले राजी खुसी जोडी बाधे । उनीहरुले गंगटा र तारेचराको शिर उभ्याउनी रीत गरी बिदा गरे । तर गंगटालाई सिर उभ्याउनी चित्त बुझेन र रोरे गरिरह्यो । त्यसैले उसलाई शिर उभ्याउनीमा थप एउटा खड्कुलो दिए । गंगटाले खड्कुलो ढाडमा बोकेर लाँदै गर्दा पनि चित्त नबुझेको झैं गरी ढुंगोको चेप भित्र पस्दै गरेको रिभ्याँमाले देखिन् । यसरी सारै सशन्तोष गरेको देखेर रिभ्याँमाले गंगटालाई दाउराले ढाडमा घोचि दिइन् । यसले गर्दा ढाडमा बोकेको खडकुलो कुच्चियो । आज पनि गंगटाको ढाडमा भएको खबटामा कुच्चिएको देखिन्छ । त्यो त्यसै घट्नाको परिणाम भन्ने मानिएको छ । गंगटाको खबटा चैं रिभ्याँमा र रिकापाले थप दिएको शिर उभ्याउनीको खड्कुला हो भनिन्छ । यसरी प्रत्येक चिज किन कसरी भयो भन्ने बारेमा किरातीहरुको आफ्नो छुट्टै मिथक हुने गरेको छ । कारण र असरको दार्शनिक मान्यता किराती मुन्दुमामा पाइन्छ । यहाँ फेरी धातुको नै खड्कुला समेत प्रयोग भएकोले यो अबश्य पनि धातुको युग थियो । गंगटालाई प्रतिकात्मक रुपमा लमीको रुपमा लिइएको हुनु पर्दछ । साल्पा सिलिचुुङ जस्तो लेकमा गंगटाले खनेर मात्र पानी उब्जाउन सक्दछ भन्ने किराती पुर्खाहरुको अनुमान हुन सक्दछ ।
यसरी जोडी बाँधेको गरेको केहि बर्ष पछि उनीहरुको एक छोरी पैदा भइन् । रिभ्याँमा नानासंग सुतेर जन्मेको हुनाले छोरीको नाम नाइम्मा भएको भनाइ पनि छ । नाइम्मालाई नै सुम्निमा वा सुम्दिमा पनि भन्ने गरिएको छ । एक दिन रिभ्याँमा पानी लिन गएर घर फिर्दै थिइन् । रिकापा भने नानी खेलाउदै थिए । रिभ्याँमा घर बाहिर आइपुग्दा रिकापाले छारीलाई, “तिमी एक हिसाबले मेरो छारी हो, अर्को हिसाबले भन्जी हो ।” भन्दै खेलाउदै गरेको कुरा सुनिन् । यस्तो कुरा सुनेर रिभ्याँमा छक्क परिन् । घर भित्र गएर छोरीलाई किन भान्जी पनि हो भनेको भनेर केर कार गरिन् । तर रिकापाले होइन केहि पनि होइन भनी टारि रह्यो । रिभ्याँमाले जिद्धी गर्न थाले पछि उनी उठेर जंगल तिर हिड्यो । बास्तबमा रिभ्याँमा र रिकपा दिदी भाई थिए । त्यो हिसाबले नाइम्मा रिकापाको भन्जी पनि थियो छोरी पनि थियो । यो कुरा रिकापालाई थाहा थियो तर रिभ्याँमालाई भने उनीहरु दिदी भाई हो भन्ने कुरा थाहा थिएन । उनलाई आफ्नो भाई कहाँ कसो भयो थाहा थिएन । रिकापा अरु नै पुरुष हुनु पर्छ भन्ने उनको ठम्याई थियो । यसरी आफ्नै सहोदर दिदीसंग थाहा पाई पाई संगसर्ग गरेको लाज गालको कारण रिकापा जंगल तिरै बँदेलको चोला लिएर अलप भए । यसरी आदिकालमा किराती मात्र होइन सबै मानब जातीहरु परिवार भित्रै बिहेबारी गर्दथे भन्ने प्रमाण मिल्दछ । यसै अबशेषको रुपमा मामा चेला फुपु चेला बिहेबारी हुने चलन कतिपय नेपाली समुदायमा अझै पनि छ ।
यसरी रिकापा अलप भए पछि रिभ्याँमाले जेन तेन नाइम्मालाई हुर्काउदै पतिको प्रतिक्षा गर्न थालिन् । नजिकैको जंगलमा कागुनी लगाएकी थिइन् तर संधै एउटा बंदेल आएर कागुनी नष्ट गर्ने काम गर्दथ्यो । यसबाट दिक्दार भएर एक दिन पासो थापेर आइन् । भोली गएर हेर्दा पासोमा बंदेल परेर मरेको रैछ । त्यस बदेललाई घर ल्याई बनाई तुल्याई रिभ्याँमाले खाइन् । हड्डी कुड्डी पाखा तिर फालिदिइन् । बाँकी रहेको आन्द्रालाई बनाई तुल्याई भारमा सुकाइन् । खेती पातीको प्रचलन हलेशीमा रैछाकुले सुरु गरेको भन्ने भनाई छ । यो परिघट्ना रैछाकुले भन्दा अघिको हो । त्यसैले त्यो भन्दा अघि पनि अब्याबस्थितै सहि खेती लाउने प्रचलन सुरु भएको अनुमान लाउन सकिन्छ ।
एक दिन सुकाएको आन्द्राबाट सलपाको रुपमा रिकापा प्रकट भयो । रिकापालाई देखेर रिभ्याँमा खुसी भइन् र कहाँ कता अलप भएको भनी सोधि खोजी गरिन् । रिकपालाई बंदेलले गरेको सबै उधुम बारे बताइन् र बंदेललाई मारेर खाएको बृतान्त सुनाइन् । तब रिकपाले त्यो बंदेल अफु भएको र रिभ्याँमाले आफ्नै लोग्नेको मासु खाएको बतायो । यो सुनेर रिभ्याँमा अक्क न बक्क भइन् र भारमा सुकाई राखेको बंदेलको आन्द्रालाई फलिदिइन् । यसरी बंदेलको आन्द्राबाट किराती आदी पिता रिकपा सालपाको रुपमा प्रकट भएको हुनाले किरातीहरुले सुंगुरको आन्द्रा खाँदैनन् । पहिले रिकापा र रिभ्याँमा माइती चेली भएको र अब सालपाको रुप धारण गरे पछि कुटुम्बेरी भएको भन्ने कुरा सालपाले रिभ्याँमालाई बतायो । यस भन्दा अघि परवार भित्रै संगसर्ग गर्ने प्रचलन भएकोमा सालपाको पाला देखि कुटुम्बेरी बीचमा मात्र यौन सम्बन्ध राख्ने बिबाह र परवारको प्ररम्भिक चरण सुरु भएको हुनु पर्दछ । किरातीहरुमा कुटुम्बेरी छुट्याउन सामै तथा पाछा छुट्याउने प्रचलन पनि यहिं परिघटनाको निरन्तरता हुनु पर्दछ । यसरी रिकापाको अर्को नाम नै सालपा हो । सालपा र रिभ्याँमा लाई नै अपभ्रंश बस साल्पै राजा साल्पै रानी भनिएको हो । यसै भएकोले साल्पा सिलिचुङ किराती श्रृष्टीको केन्द्र हो । उनीहरुको नाममा नै पोखरीको नाम साल्पा रहन गएको हो । रिभ्याँमालाई कतै रिबृमा र कतै रिब्लिमा पनि भन्ने गरिएको छ ।
किन साकेला पूजा गरिन्छ ?सारंशमा भन्नु पर्दा हामी किराँतिहारू पित्री र प्राकृति पूजक भएकाले हामीले त्यो बर्ष अन्न बाली सप्रियोस, सह काल होस् अनिकाल नलागोस र रोग व्यधी नलागोस भन्ने पुकार नै हो । सकेला भुमी देव्लाई पूजा गर्नुको प्रमुख उदेश्य एसका अलावा यो हाम्रो जातीय मौलिक पहिचान पनि हो।यो चाडलाई हामी सबैले निरन्तरता दिनु नै हाम्रो किराँत राईको मौलितालाई जीवन्त दिनु पनि हो। साकेला सिली भनेको के हो ?साकेला भनेको मुन्धुमी तन्त्र मन्त्रले उत्खनन गरेको पत्थर या ढुंगा जस्तो देखिने भुमिदेव हो भने, सिली भनेको साधारण भाषामा नाँच हो । तर, किरात राईहरुको मुन्धुमी अर्थ अलिक पृथक छ । सिली भनेको नाँच भए पनि सर्वसाधारणले नाचिने नाँच लाई साकेला सिली भनिन्दैन । किरात राईहरुले नाँच्ने सिली र नाँच भनेको नितान्त पशु पन्छीहरुको नाँच या अनुकरण हो । किरात राईहरुको पौराणिक उत्पति र जीवन शैली समेत उक्त सिलिले बोलेको हुन्छ । यो साकेला सिलीलाई कुनै नृत्य प्रशिक्षकले प्रतिपादन गरेर नाचिने होइन,। उदाहरणका लागि सिलिहरु१ तोयामा खियामा सिली । कपाश छरे देखि कपडा बुनेर ओढे सम्म२ चासुंग सिली । अन्न बालि बिउ छर्ने देखि भित्र्याउने सम्म३ बोखामा सिली । पृथ्वीलाई ढोग्ने सिली४ कोकोले सिली । छेपारो को अनुकरण५ खासिमा सिली । झिंगा को अनुकरण६ फुइपा सिली ।बादरको को अनुकरण७ वापा वाम्मा सिली । कुखुराको भने पोथीको अनुकरण८ क्रावा सिली । गंगटा को अनुकरण९ कुप्पामा सिली । उपियाको अनुकरण
